ادبیات و استقلال
صحبت رئیس اتحادیهٔ نویسندگان تاجیکستان نظام قاسم با روزنامهنگار منصور سروش
قبل از صحبت میخواهم جشن بزرگ ملی – ۳۵-سالگی استقلال دولتیمان را برای تاجیکستانِ به جان و دل قرین و در ردیف این نام تاجدار و تختنشین به تمام همدیاران عزیز مبارکباد بگویم.
تاجیکستان، چشمههایت چشمهٔ اقبال باد!
مرغ بختت جاودانه خوشپر و خوشبال باد!..
در ره اقبال خود باشی همیشه مستقل،
هر دم و هر روز عمرت جشن استقلال باد!
– تشکر برای تبریک صمیمانهٔ شاعرانه!
رئیسجمهور جمهوری تاجیکستان، پیشوای ملت محترم امامعلی رحمان در یکی از سخنرانیهایشان ذکر نمودند که امروز از شرافت استقلال دولت تاجیکان را جامعهٔ جهانی شناخته است و کشور عزیز ما به عضویت همهٔ سازمانهای معتبر دنیا پذیرفته شده است، از این رو، قرض انسانی و شهروندی ماست، که به قدر این نعمت پربها برسیم و چون گوهرک چشم احتیاطش بکنیم.
در حقیقت، عیان میبینیم، که مملکت ما با قدمهای بهادرانه با راه پیشرفت روان است، کامیابیهای در سالهای استقلال بهدستآوردهاش باشند، برای جامعه اهمیت تاریخی دارند. همین مسئله در ادبیاتمان چهگونه انعکاس مییابد؟
– سخنان دلرس سرور دولت صاحباستقلالمان ما را به بسیار کارها وادار میکنند. خلق تاجیکستان در آستانهٔ یکی از تاریخهای بزرگ تاریخ نوترینش – ۳۵-سالگی استقلال دولتی قرار دارد. در عبارت «تاریخهای بزرگ» یک ذره مبالغه نیست. واقعاً، همین طور است، چونکه بعد از بیش از ده عصر پریشان شدن دولت سامانیان خلق تاجیک باز صاحب دولت صاحباستقلال خویش گشت و این باعث افتخار صمیمی هر یکی ماست.
این بخت بلند به ما آسان میسر نشده است. خلق تاجیکستان را لازم آمد، که از سنجشهای سنگین بگذرد و مقابلهٔ تحمیلی شهروندی را، که از جنگ بزرگ وطنی طولانیتر بود، پس سر بکند.
خوشبختانه، از شرافت جهد و تلاشهای قوههای سالم جامعه با رهبری محترم امامعلی رحمان به سرزمین باستانی و اذیتکشیدهٔ تاجیک صلح آمد. آرمان میلیونها هموطنانمان و، پیش از همه، پیشوایمان، که در اوج مقابلهها «من به شما صلح میآورم!» گفته بودند و چون همیشه به وعدهشان وفا کردند، عملی گردید. پس از استقرار صلح جمهوری تاجیکستان به راه بنیادکاری و رشد قدم نهاد و با سروری پیشوای برحق خویش بامرام سوی پیش، جانب مظفریتهای نو به نو میرود.
۳۵ سال شاید قطرهای در بحر تاریخ باشد، ولی برای خلق تاجیکستان اهمیت بزرگی دارد. چونکه در این مدت مملکت به کامیابیهای بیسابقه نائل گردید و در همه سمتهای حیات مظفریتهایی به دست آورد، که به مردم آیندهٔ از این بهتر القا میکند. امروز تشبثهای بینالمللی پیشوای ملت را، که اهمیت جهانی دارند، همهٔ مملکتها دستگیری میکنند، ما هر روز بیش از پیش شاهد زیباتر و دلرباتر شدن کشورمان و بهبودی زندگی خلقمان میشویم.
البته، موفقیتهای در دورهٔ استقلال دولتی بهدستآمده در ادبیات معاصر، هم در نثر و هم در نظم و هم در دراماتورژی و هم در پوبلیتسیستیکا، وسیع انعکاس مییابند. در این مورد باید، پیش از همه، از استادان مؤمن قناعت، لایق شیرعلی، بازار صابر، گلنظر یاد کرد. و، البته، عنعنهٔ نیک استقلالگرایی و استقلالسرایی آنها را امروز شاگردان ارزندهشان سربلندانه ادامه میدهند.
قبل از همه، دلاوری و زحمتهای پیشوای ملت توجه ادیبان را به خود میکشد. این دم بیاختیار سطرهای طبیعی و صمیمی شاعر خلقی تاجیکستان دارا نجات به یاد میرسند، که بهقریبی ۸۰-سالگیاش را سزاوار تجلیل کردیم و به ایجادیت نوجویانهاش انعکاس بدیعی واقعیت و شخصیتها و احساس بلند انسانی و شاعری خاص است.
افتتاح نقب بزرگی، که یک ولایت کلان مملکت را با مرکز آن پیوست و برای تمام منطقه اهمیت بینظیر دارد، در خاطر همهمان خوب نقش بسته است، لیکن بهتفصیل و همهجهته با تاریخ لحظههای مؤثر بنیاد آن توسط رمان بختیار مرتضی «نقب استقلال» آشنا میشویم. به همین طریق به بنیاد نیروگاه برق آبی “راغون” هم، که سربند در دنیا بلندترین دارد و فیض و برکتش به دیگر کشورها هم میرسد، آثار زیادی بخشیده شدهاند. یعنی، ادیبان در انعکاس برنامههای بزرگ دولتی – رهایی از بنبست کمونیکاتسیونی و استقلال انرژیتیکی مملکت سهمگذارند و در چند سال اخیر سزاوار جایزهٔ دولتی به نام ابوعبدالله رودکی گردیدن آثار به این موضوعها بخشیدهشده این را بار دیگر تأکید میکند.
مسئلههای سازندگی و بنیادکاری، خودشناسی و خودآگاهی، وطنپروری و ملتدوستی، افتخار از نیاگان خوشنام، باور به وارثان باناموس و غیره نیز، که در ادبیات معاصر فراوان انعکاس میشوند، بیواسطه و یا باواسطه به موضوع بزرگ استقلال دولتی تکیه میزنند و تقریباً ادیبی نیست، که به انعکاس آنها رو نیاورده باشد. و، جای شبهه نیست، که وصف و گرامیداشت استقلال دولتی آغاز دارد و انجام نه. و وظیفهٔ ادیبان این کار پراشرف را با صفت، تازهجویانه و تازهگویانه انجام دادن است.
– حکومت مملکت به علم، از جمله ادبیاتشناسی و مسئلهٔ جوابگوی طلبات زمان بودن آن توجه زیاد دارد. البته، چنین مناسبت، که از موقف پیشوای ملت سرچشمه میگیرد، میان ضیاییان – ادیبان و عالمان همآوازی صمیمی به وجود میآورد و آنها را به جستوجو و بازیافتها وادار میسازد…
– آری، ادبیات و صنعت از مسئلههای امتیازناک سیاست دولتاند. سرور دولت بیشتر و بهتر از هر کس دیگر درک میکنند، که نقش ادبیات در معرفتبخشی و تربیهٔ اخلاقی و معنوی مردم، بهخصوص جوانان، بزرگ است، محض آن ذوقها را تشکیل میدهد و تکامل میبخشد. پیشوای ملت نهتنها خود به ایجاد خادمان برجستهٔ علم و ادب ارج میگذارند، بلکه اهل جامعه را هم پیوسته به این عمل دعوت میکنند. برای این گفته دلیلها زیادند.
از آن آغاز کنیم، که با تصمیم عاقلانهٔ آن کس نخستقهرمان تاجیکستان صاحباستقلال استاد صدرالدین عینی اعلان شدند. بعد – باباجان غفوروف، که پیش از شاهاثر «تاجیکان» را نوشتن و مؤرخ جهانی شدن روزنامهنگار خوشقلم بودند، آثار بدیعی مینوشتند و قصهٔ جالب «محمود» دلیل این است. قهرمان سومی تاجیکستان میرزا تورسونزادهٔ بلندمقام و جاویدنام دانسته شدند، که ۳۱ سال سزاوار اتفاق نویسندگان مملکت را سروری کرده بودند.
با مقصد آگاهی از گنجینهٔ بزرگ معنویمان و تحکیم خودشناسی ملی مردم با دستور محترم امامعلی رحمان با تعدادهای فراوان چاپ و به هر یک خاندان کشور تحفه شدن «شاهنامه» و «تاجیکان» رمز بزرگ توجه سرور دولت به ادب و علم است.
اهل ادب کشور دیگر عملهای جوانمردانهٔ پیشوای ملت را نیز هرگز فراموش نمیکنند. در مسکو خبر گرفتن استاد سالخوردهٔ ادبیاتمان ساتم الغزاده و بعد از وفاتشان به دیار محبوب آوردن و به خاک وطن سپردن ایشان یکی از اینگونه مثالهاست و دعوت و ارجگذاری، ثانیاً از آن گوشهٔ دنیا به وطن آوردن جسد مشهورترین شاعر معاصر بازار صابر – مثال دیگر.
خاطررسان کردن بجاست، که ده سال پیش محض با دستور بیواسطه و دوراندیشانهٔ محترم امامعلی رحمان در نزد اتفاق نویسندگان مرکز ترجمه به فعالیت شروع نمود، که در گسترش این کار مهم و تحکیم رابطههای ادبی با کشورهای دور و نزدیک موقف سزاوار پیدا کرده است. در این مدت با قلم کارکنان مرکز آثار زیاد ادبیاتمان به زبانهای خارجی ترجمه شدند و برای فعالیت پربارشان با جایزهٔ ادبی به نام صدرالدین عینی و جایزهٔ دولتی به نام ابوعبدالله رودکی قدردانی شدن دو خادم پرکارش دلیل روشن فعالیت گستردهٔ آن است.
جشنهای باشکوه ادیبان زبردست، به نام آنها ماندن شهر و ناحیه، کوچه و خیابان، مکتب و دانشگاه و غیره و هکذا دلیلهای دیگر سیاست ادبپرورانه و شاعردوستانهٔ پیشوای ملت تاجیک است. و این مسئولیت ما، وارثان این ادبیات بینظیر را بیشتر و بیشتر میکند. پیش از همه، ادیبان باید وظیفهٔ بیواسطهشان – آفریدن آثار ارزنده را صادقانه اجرا کنند و توسط سخن بلند به عملی شدن نقشه و نیتهای عالی سرور دولتمان مساعدت نمایند.
– آیا در دورهٔ مورد نظر آثار مهمی در نظم، نثر، دراماتورژی، پوبلیتسیستیکا به میدان آمدند؟
– بله، آثار خواندنی زیادند. مقالههای فراوان ادبیاتشناسان، تقریظهای زیاد منتقدان، فکر و ملاحظههای مخلصان ادبیات، که در ملاقات و واخوریها، محفلهای ادبی، رونمایی کتابها بیان میکنند، از این شهادت میدهند. و باز آثاری، که به دریافت جایزهٔ دولتی به نام ابوعبدالله رودکی در ساحهٔ ادبیات و جایزههای ادبی به نام صدرالدین عینی و میرزا تورسونزاده نائل گشتهاند، به این دلالت میکنند. معلوم است، که این جایزهها بعد از محاکمههای عمیق ادیبان و ادبیاتشناسان با آوازدهی پنهانی تقدیم میشوند و نه هر اثر سزاوار آنها میگردد. رمان و قصه، دراما، مجموعهٔ شعر و داستانها، آثار مستند و ترجمههای زیادی به دریافت جایزههای مذکور مشرف شدهاند، که نام بردنشان وقت و جای زیاد را میگیرد. لیکن میتوان نمونههای خاطرهماندنی را به یاد آورد، که رمانهای کوهزاد، سربان، ستار تورسون، برات عبدالرحمان، یونس یوسفی، عطا میرخواجه، قصههای سیف رحیمزاد آفردی و روشن مخصومزاد، درامای مهمان بختی، مجموعههای شعر کمال نصرالله، گلرخسار صفییوا، فرزانه، محمد غایب، دارا نجات، طالب لقمان، مجموعهٔ حکایههای حافظ سیفاللهیف، کتاب ترجمههای امانبای جمعهنوف از آن جملهاند.
– در ۳۵ سال استقلال دولتی نسل نو ادیبان تاجیک تشکیل یافت. برای کشف و دستگیری آنها چه کارها صورت میگیرند؟
– کاملاً موافقم، که در دوران استقلال دولتی نسلهای نو قلمکشان به میدان ادبیات آمدند و نهتنها به سن و سال، بلکه با هنر و ایجادیت هم به کمال رسیدند.
استاد زندهیاد میرزا تورسونزاده خیلی دقیق گفته بودند، که تاجیکان طبیعتاً شاعرند. امروز هم صف اعضای اتفاق نویسندگان بیشتر با شاعران پر میشود. لیکن ناثران، منتقدان، ادیبان جوان بچهها نیز کم نیستند. و زیادند در این میان آنهایی، که واقعاً با دل پر و توشهدان سرشار ایجادی و درک مسئولیت ایجادکاری و وطنداری به این صف میپیوندند. با هر راه صورت میگیرد این کار: یکی در مشورت ادیبان جوان، که هر دو سال برگزار میشود، از خود درک میدهد، دیگری در مصلحت و مشورتهای بادوام با استادان سخن چهره روشن میکند، دیگری از محفل ادبی دانشگاه میآید. اتفاق نویسندگان، استادان محترم ادبیات از ظهور هر یک استعداد صمیمانه شاد میشوند و از دل و جان دستگیریاش میکنند، میکوشند، که بهایشان واقعی باشد، جوان را به خودشناسی و زحمتپسندی هدایت بکند. شخصاً جانبدار آنم، که جوانان بسیارتر بیاموزند، سخن را عمیق درک کرده، به قدرش برسند، سیمای ایجادی خود را داشته باشند.
در بین ادیبان جوان ترجمانهای خوب، حتی ناثران بااستعداد دچار میشوند، لیکن بیش از پیش به منتقدان، شاعر و نویسندههای بچهها و درامانویس و پوبلیتسیست احتیاج داریم و مقصد آزمونهای ایجادی، که ا.ن. و نشریههای آن به قدر امکان برگزار میکنند، دریافت ادیبان گوناگونژانر است.
جانبدار آنم، که دستگیری نهتنها معنوی باشد. و برای این میخواهم به بسیار اشخاص قدردان ادبیات اظهار سپاس بکنم. پیش از همه، به رئیس مجلس ملی مجلس عالی جمهوری تاجیکستان، رئیس شهر دوشنبه محترم رستم امامعلی، که از همتشان چهار ادیب جوان در پایتخت صاحب منزل شدند و امیدواریم، که این عمل نیک و ضرور ادامه مییابد، به معاون یکم رئیس مجلس ملی مجلس عالی جمهوری تاجیکستان، رئیس ولایت سغد محترم رجب احمدزاده، که پیوسته کتابهای ادیبان جوان را چاپ میکنند و دائم از احوالشان آگاهند، به عضو مجلس ملی مجلس عالی جمهوری تاجیکستان، رئیس شهر پنجکنت عبدالخالق خالقزاده، که به بخش ایجادی توجه پیوسته دارند و برای هر عضو اتفاق نویسندگان یاردمپولی هرماهه مقرر کردهاند، به عضو مجلس ملی مجلس عالی جمهوری تاجیکستان، رئیس شهر تورسونزاده پرویز اکرمزاده و رئیس ناحیهٔ عینی روشن رحیمزاده، که جشنهای ادیبان بزرگ دیار را به عید حقیقی ادبیات و صحنهٔ قدردانی و عبرتآموزی تبدیل میدهند.
– هدف ادبیات نهتنها انعکاس دیروز و امروز حیات و آفریدن ابراز و خصلتهای ادبی، بلکه تربیه هم هست. خواننده از قهرمانان ادبیات میآموزد، عبرت میگیرد، انساندوستی و وطنپروری، عدالت و حقیقت، صفتهای حمیدهٔ انسانی یاد میگیرد. ادبیات معاصر تاجیک این هدف را چهگونه پیگیری میکند؟
– مقصد اساسی هر ادیبی، که ادبیات را، خواننده را و خود را احترام میکند، همین است و در این باره ادیبان گذشته و امروزهمان زیاد اظهار عقیده کردهاند. در مجموع زیباتر نمودن دنیا و انسانتر کردن انسان بوده است هدف هر ادبیات و در این راه ادبیات نوین تاجیکستان هم خدمت زیاد کرده است. خدمتی را، که برای خودشناسی ملت استادان عینی، تورسونزاده، اکرامی، الغزاده، مؤمن قناعت، بازار صابر و لایق شیرعلی کردند، باز با کدام راه کردن امکان دارد؟
امروز هم این کار باید با مسئولیتشناسی خاص از دو راه صورت بگیرد: اولاً، تربیهٔ جوانان ملتدوست و وطنپرور توسط آثار جالب و بلندغایهٔ تاریخی، ثانیاً، تربیهٔ ذوق و سلیقهٔ خواننده با آثار هنرمندانهٔ ادبی. از نظر من، ادبیات معاصر تاجیک برای این کار وسیله و امکانات دارد. یعنی، شاعر و نویسندگانی داریم، که از گذشتهٔ خلق و دیار خوب آگاهند و صحنههای عبرتآموز تاریخ و امروز را هنرمندانه به قلم آورده میتوانند.
– ماکسیم گورکی ادبیات را «انسانشناسی» گفته است و در یک دورهٔ طولانی و پرمحصول ادبیات معیارهای ارزش آن غایهناکی، خلقیت و بدیعیت بودند. در این خصوص چه اندیشه دارید؟
– من هم فرزند همان زمانم و، البته، از آن تعلیمات بیبهره نماندهام… اثر ادبی بیبدیعیت چه ارزش دارد؟ اگر آن از غایهٔ بلند و سازنده هم عاری باشد و به خلق پسند نیاید، خانهایست بی بام و دیوار. به قولی: «درخت بیبرگ هیزم است و ابر بیباران – دود».
در خصوص این سه صفت ناگزیر ادبیات پیش از کمونیستان و جز کمونیستان هم بسیار گفتهاند. بامورد است، که سخنان ادیب و فیلسوف عصر ۱۸-ی فرانسه کلود گِلوتسی را به یاد بیاوریم: «برای کامیابی کامل ضرور است، که به حسن بیان غایهٔ والایی بپیوندد. بی این اثر ادبی از سنجش زمان نمیگذرد».
خلاص، من جانبدار اثر هنرمندانهای هستم، که غایهٔ سازندهای را تبلیغ بکند و برای خواننده فهمو و دسترس باشد.
– دیر باز ادبیات تاجیکستان با زبانهای گوناگون ایجاد میشد. حالا وضع چهخیل است؟
– امروز ادیبان تاجیکستان با زبانهای تاجیکی، ازبکی و روسی ایجاد میکنند. در این مورد دقیقاً «همدلی از همزبانی بهتر است». مهم – داشتن حرف سزاوار گفتن و آن را هنرمندانه ابراز نمودن. در مسئلهٔ احترام فرهنگ دیگر خلقها ما کاملاً جانبدار پیشوای انساندوست و تحملگرای ملتیم.
– رابطههای ادبی چه حال دارند؟
– تاجیکستان کشور محبت و رفاقت، بنیادکاری و سازندگی، رشد و پیشرفت است و با همه مملکتهای متمدن رابطههای دوستانه دارد. همین را به ادبیاتش هم میتوان نسبت داد. امروز اتفاق نویسندگان مملکت با سازمانهای ادیبان ارمنستان، بلاروس، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، ازبکستان رابطههایی دارد، که در شکل اشتراک در چارهبینیهای همدیگر، ترجمهٔ طرفینی آثار، تبادل شمارههای نشریههای ادبی، تجلیل جشنهای ادیبان مشهور کشورهای یکدیگر ظاهر میشوند. چند روز قبل نامهٔ رئیس اتفاق نویسندگان اوستیای شمالی رسید و ما با ممنونیت درخواست همکاریشان را پذیرفتیم. شعار ما همانا «دوستی خلقها – دوستی ادبیاتها» میباشد.
– در کتاب نوتان مقالهای را دچار آمدم، که «شعر دیروز در خدمت امروز» عنوان دارد. مقصد چیست؟
– به ۷۰-سالگی سلسلهشعر مشهور استاد تورسونزاده «قصهٔ هندوستان» بخشیده شده است آن. بعد از هفت دهساله هم زمانی و درخور زمان مانده است این اثر، چونکه به عدالت دعوت میکند، به دوستی خلقها میخواند خواننده را. و، متأسفانه، وضع آنروزهٔ هندوستان امروز هم در بسیار گوشههای دنیا مشاهده میشود.
ادیب بزرگ روس سالتیکوف شچدرین سخنی دارد: «فقط یک ادبیات از قانون فنا گشتن ایمن است، فقط یک آن به مرگ تن نمیدهد». محض به چنین ادبیات منسوبند آثار استاد میرزا تورسونزاده و دیگر بزرگان ما. باید به ایجاد چنین آثار سعی کنیم ما، وارثان آنها، هم. محض به همین دعوت میکند ما را سرور ادبدوست و ادیبدوستمان محترم امامعلی رحمان.
– سپاس برای صحبت جالب.
– به شما هم. بار دیگر جشن بزرگ ۳۵-سالگی استقلال دولتی جمهوری تاجیکستان برای کل همقلمان و خوانندگان صادق ادبیاتمان و در شخص آنها به تمام مردم کشور عزیزمان مبارک و خجسته باشد!