بازتاب نیروگاه راغون در شعر معاصر تاجیک
موضوع ساختمان نیروگاه برق آبی راغون در شعر اجتماعی تاجیک از عمدهترین موضوعهای روزمرهٔ زمان ما به حساب میرود
استقلال دولتی تاجیکستان ادیبان را وادار نمود که در شرایط نو تاریخی به انعکاس ارزشهای ملی و فرهنگی رو آورده و خوانندهٔ امروز را در روح بیداری، آزادفکری، مسئولیت وطنداری، افتخار ملی و دستاوردهای اجتماعی هدایت نمایند. «با محیط زمان همآواز بودن، – گفته است میرزا تورسونزاده، – یکی از شرطهای ضروری لیریکای حقیقی میباشد». این اندیشهٔ استاد در زمان استقلال دولتی بیشتر واقعیت پیدا کرده، از مسئلههای مهم و تقدیرساز در ایجادیات شاعران معاصر تاجیک گردیدهاند.
باید گفت که بنیاد یک قطار انشائات عظیم و دستاوردهای روزافزون اهالی با سروری پیشوای ملت محترم امامعلی رحمان موضوع بحث، منبع الهام و وسیلهٔ تلقین غایههای وطندوستی و ارزشهای ملی اشعار نسلهای گوناگون شاعران قرار گرفت. از جمله، بازار صابر در شعر «میفشارم سخت دست و پنجههای محکمت را» فعالیت سرور معظم ملت را وصف کرده، هر یک ساختمان عظیم را پایهٔ مستحکم دولتداری میداند:
پایگاه دولتت را کرده کفشیر
بستهکار نقب انزاب،
بستهکار نقب شرشر،
بستهکار نقب شهرستان،
بستهکار چارمغزک،
بستهکار گیس راغون
همچو آهن،
همچو چوین،
همچو پولاد،
پایدار،
سخت و محکم.
وصف نیروگاه برق آبی راغون مخصوصاً از سال ۲۰۰۹ سر کرده در اشعار شاعران تاجیک موقع نمایان پیدا کرد، زیرا محض از همین سال ایدهٔ با قوهٔ ساکنان وطنی ساختن این نیروگاه عظیم بالا گرفت و این فکر به شاعران قوه و الهام تازه بخشید. قریب در هر شمارهٔ روزنامه و مجله ها مطالبی پیرامون نیروگاه راغون به نشر می رسید.
سال ۲۰۰۹ در شمارهٔ ۳۰ دسامبر هفتهوار «ادبیات و صنعت» با نام «چراغهای راغون» سلسلهٔ شعرهای محترم حاتم درج گردید:
روشن شود عالم از چراغ راغون،
پربار شود وطن ز باغ راغون.
سرسبز شود جهان ز راغ راغون،
خورشید بیاید به سراغ راغون.
چنین تصویرهای مؤثر و روحبخش و هدایتکننده عاید به ساختمان نیروگاه راغون در اشعار شاعرانی چون رحمت نظری، ضیا عبدالله، محمد غایب، نظام قاسم، سفرمحمد ایوبی، دولت سفر، عطا میرخواجه، گریز سفر، دولت رحمانیان، اهلالدین حصاری، امامعلی، سفر ایوبزادهٔ محزون… بسا بامورد صدا میدهد. ادبیاتشناس یوسف اکبرزاده به جنبهٔ اجتماعی اشعار کمال نصرالله اشاره کرده او را «شاعر روزگاران، شاعر بیان و افشاکنندهٔ تضادهای زندگی واقعی، شاعر جانسوز ملت و خلقش» نامیده است و این بها مخصوصاً در «منظومهٔ راغون» روشن و واضح هویدا میگردد. در این منظومه اهمیت ملی و بینالمللی این نیروگاه تقدیرساز توسط خطابهها، تشبیه و استعارهها، تکرار و تأکیدها بسا مناسب و صمیمانه راهاندازی شده است، به درجهای که تمام محبت، صمیمیت و صداقت اهالی این سرزمین در اطراف این ساختمان انعکاس گردیده است:
ایا راغون، ایا راغون،
تو را از اشک و از خون دل خود میکنم بنیاد،
تو را از خویش، از آب و گل خود میکنم بنیاد.
چرا که تو منی، راغون،
شکوه و ارج و آرمانی،
نجات میهنی، راغون.
تو را چون بارهٔ ایمان خود بنیاد خواهم کرد،
تو را از لختلخت جان خود بنیاد خواهم کرد.
تو را، یعنی که خود را میکنم بنیاد،
تو را، یعنی که خود را میکنم از حبس خود،
از حبس ظلمات جهان آزاد.
سال ۲۰۱۰ کتابی با نام «نوروز راغون» از طریق نشریات «ادیب» دسترس خواننده میگردد، که در بخش نظم آن ۷۵ شعر از شاعران کسبی سن و سال گوناگون و هوسکاران منطقههای تاجیکستان در وصف نیروگاه راغون گرد آورده شده است. در سلسلهٔ شعرهای حکمت رحمت با نام «شرر راغون»، که از شش شعر عبارت میباشد، نیروگاه راغون چون خانهٔ امید و آیندهٔ درخشان ساکنان مملکت توصیف مییابد. مخصوصاً، توسط به تکرار به تصویر گرفتن واژهٔ «موجها» اندیشههای شاعر زمینهٔ واقعی پیدا نموده، ارتباط کامل نیروگاه راغون به حیات اجتماعی ساکنان تاجیکستان بسا روشن بیان گردیده است. حکمت رحمت در استقبال سلسلهٔ شعرهای «موجهای دنیپر» مؤمن قناعت در شرایط دیگر تاریخی به ایجاد شعر بلندمضمون اجتماعی موفق گردیده است:
موج وحدت،
موج زحمت،
موج پیمان و وفا،
گر به هم آیند، بیشک، موج قدرت میشوند.
موج قدرت،
موج غیرت،
موج آرمان و امید،
دست هم بگرفته، موج ننگ و نصرت میشوند.
موجها و
موجها و
موجها و
موجها،
در ره اجرای مقصد رهنمای ما شما!
در بین شعرهای مجموعهٔ «نوروز راغون» اشعار بانوان تاجیک، چون زلفیه عطایی، حدیثه، نقرهٔ سنتنیا، شهریه، مهرنسا، نارینسا، رودابهٔ مکرم، فرخنده، نزاکت عالمزاده، خرامان نعمتزاده مقام ارزنده دارند. آنها با تصویرهای نازک و دلنشین چون منبع بااعتماد نور و روشنایی از جانب نیروگاه راغون منور ساختن راه ساکنان سیاره را بیان کرده، توجه خواننده را به ماهیت اصلی این کاخ نور جلب مینمایند.
در «راغون» نام ترجیعات نقره سنتنیا موقع این انشائات تاریخی در شرایط نو اجتماعی برای ساکنان تاجیکستان و منطقه برابر بزرگترین دستاوردهای ادبی و فرهنگی و اجتماعی در درازای تاریخ مملکت به قلم آمده است. تصویر با سادگی و صمیمیت خواننده را به اندیشهٔ سازنده رهنمون میسازد:
چون حاصل رنج دیدهٔ ماست،
به از همه گنجهاست راغون.
چون کنز «شفا» ابن سینا
بر درد همه دواست راغون.
آبادی ملک ماست راغون،
آزادی ملک ماست راغون.
آنی، که مدد کند خدایش،
از رود روان دهد ضیایش.
ظلمت برمد ز هفت پشتش،
آب است ابد چراغزایش.
در دهر فنا بقاست راغون،
پیوند به جان ماست راغون.
سال ۲۰۱۷ کتابی با نام «نور رحمان. راغوننامه» (مجموعهٔ شعرها در وصف احیاگر نیروگاه برق آبی راغون – پیشوای ملت، رئیسجمهور جمهوری تاجیکستان امامعلی رحمان) به طبع رسید که در آن اشعار ۵۶ ادیب جای داده شده است. کتاب، چنانکه از «فرشتهٔ نجات» نام شعر حقنظر غایب برمیآید، یک دورهٔ مهم شعرهای به ساختمان نیروگاه راغون بخشیدهٔ شاعران تاجیک را جمعبست میکند:
حیات ما، ممات ما ز راغون است بعد از این،
فرشتهٔ نجات ما ز راغون است بعد از این.
به پا شو، ای عزیز جان، خدا تو را نگاهبان،
که خانهٔ نشاط ما ز راغون است بعد از این.
این موج مقتدر اشعار به ساختمان راغون بخشیده به سال ۲۰۱۸ – سال به کار درآمدن اولین اگریگات این نیروگاه راست میآید و قریب تمام شکلهای شعری تاجیکی را، چون غزل، رباعی، دوبیتی، قطعه، قصیده، چهارپاره، مسمط، ترجیعات، اشعار نیمایی فرا میگیرد. جالب است، که نمایندگان تمام قشرهای جامعهٔ تاجیکان این دستاورد تاریخی را به کل هموطنان در لباس نظم شادباش گفته، با قوه و نیروی تازه ادامه دادن این بنیادکاری را تمنا میکردند. از جمله، پروفسور دمت عالمخان کوچاروف در مجلهٔ «صدای شرق» (۲۰۱۸، № ۸) با نام «راغوننامه» سلسلهٔ رباعیات را به طبع رساند، که در آن عظمت و حشمت این ساختمان و نقش بارز آن در تاریخ دولتداری امروز تاجیکان وصف و ستایش گردیده است. واقعاً، نیروگاه راغون در زمان ما عرصهٔ مردانگی، افتخار ننگ و نام وطنداری و رمز بقای این ملت کهنبنیاد میباشد:
راغون، به مثل تاج سر مردانی،
هم رمز وفا و وحدت و پیمانی.
در باب وطنخواهی و دولتداری،
تو درد هزارساله را درمانی.
موضوع شعر تاجیک را عاید به نیروگاه راغون بررسی نموده، یک دلیل بسا جالب را یادآور شدن لازم میشود. در میان هیئت چندهزارنفرهٔ ساختمانچیان این نیروگاه چند نفری هستند، که به ایجاد شعر نیز شغل میورزند و، چهخیلی که از کتاب «آرمانشکن هزارساله» م. امیرشاهی برمیآید، از اینها یکی راننده استاد ولی و دیگری کارگر سرور سفرزاد میباشند، که هر دو دارای چند مجموعهٔ شعریاند. ولی به غیر از راننده بودن استاد چوبتراش نیز میباشد و تخلصش – استاد نیز به همین چوبتراشیاش ربط دارد. شعرهای به راغون بخشیدهٔ استاد ولی ساده و صمیمی بوده، محبت و عشق سرشار او را به این موضع بس دلپذیر و آوازهدار وطن عزیز انعکاس مینماید:
باد و هوای دلکش، عنبرافشان فضایش،
گویا فقط بهار است، دل میبرد هوایش.
هر چشمه آب سردش بخشد به تن روانی،
راغون دوای ظلمت با برق بیبهایش.
راننده است استاد، اما غزلسرا است،
از دوریهای راغون از نو شنو صدایش.
نخستین مجموعهٔ کارگر سرور سفرزاد باشد، «پرواز شرشره» نام گرفته است و شعرهای آن زمینهٔ عمیق واقعی داشته، از همدستی، متفقی و همتبلندی کارگران در محنت بنیادکارانه درک میدهند. قهرمان لیریکی اشعار غنایی س. سفرزاد از آن میبالد، که در این ساختمان عظیم حصهٔ او نیز جا دارد و در آبادانی ملک هم با کار و هم با سخن حصهگذاری کردن خوشبختیست. مراجعت به دریای وخش به خواننده تأثیر عمیق میگذارد:
مجرا بگیرد روشنی،
از تیزی مجرای تو.
شب را کند مانند روز،
انوار نیروگاه تو.
خواند ز سلطان تا گدا
شکرانهٔ آب تو را.
کشور به کشور میبرند
افسانهٔ ناب تو را.
باید گفت، که سیمای سازنده و بختآور نیروگاه برق آبی راغون نه تنها در شعر و منظومهها و سلسلهها، همچنین در آثار کلانحجمی چون بالاداها، داستانها مورد بررسی قرار گرفته است. از این جهت، «بالادای راغون» نظام قاسم، «داستان نورستان» عطا میرخواجه، «داستان راغون» دولت سفر، «امواج هستی» بهروز ذبیحالله، «نورآفرین» جمعه قوت، «شاهنامه»ی راغون» میرزا رستمزاده، «نور راغون نور حق و سایهاش» رشید قادریان با مضمون و محتوای بلند خواننده را تسخیر میکند.
«نظام قاسم در «بالادای راغون»، – گفته است م. حاتم،– این کاخ نور را همچون آرمان آسمانی و هزارانسالهٔ نیاگان، همچون درخش آرزوی مادران، زور و توان ملت، رو آوردن تاجیک از ظلمات به نور، از تاریکی به روشنایی به منظر تصویر گذاشته است».
در حقیقت، در این بالادا، که به مناسبت به کار درآمدن اگریگات اول نیروگاه برق آبی راغون در مجلهٔ «صدای شرق» (۲۰۱۸. № ۱۱) درج گردیده است، تمام آرزو و امید، دستاوردهای تاریخ بشری، افتخار ملی و ماهیت سازندگی و سربلندی خلق کهنبنیاد تاجیک بودن این ساختمان عظیم با شعار و خطابهها و سخنان اندیشهپرورانه بیان گردیده است، که خوانندهٔ امروز را به وجد آورده، به عرض سپاس به پدران به کارنمایی هدایت میکند. برای به استقلالیت رسیدن تاجیکستان فرزندان برومند خلق تاجیک، از دورههای پیش، از جمله، در سدهٔ ХХ جانبازیها و حقتلاشیهای زیادی کردهاند و نیروگاه راغون چون رمز تلاش و ازخودگذشتنهای فرزندان سرسپردهٔ ملت عرض هستی نمود:
ایا راغون،
به دنیای پریشان کرده ما را غن،
تو زخم پشت عینی را دوا کردی،
ز نو بابای ملت را به پا کردی،
به تورسونزاده آواز دیگر دادی،
نوین آوازه بخشیدی،
به شیرینشاه و مخصوم زندگی تازه بخشیدی.
به مردم وسعت فکر و نظر دادی،
وطن را قهرمانیهای دیگر،
قهرمانهای دیگر دادی!
در زمان استقلالیت تاجیکستان وسیلههای اخبار عامه در تبلیغ و تشویق آبادی و بنیادکاریهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور مقام ارزنده اشغال کردند، ولی موافق مطالب مطبوعات دوری ارزشهای ملی و جنبهٔ خودشناسی و خودآگاهی نیروگاه راغون به درجهایست، که آن تفکر و جهانبینی، مناسبت اجتماعی شهروندان تاجیک را تماماً دیگر کرده، به آنها روح مقتدر آزادیخواهی و سربلندی بخشید:
نه تنها ما تو را از آب و
از گل ساختیم، ای ناب،
نه تنها ما تو را از
جان و از دل ساختیم، ای ناب.
تو هم آب و گل ما را
ز دیگر ساختی چندان،
تو هم جان و دل ما را
ز دیگر ساختی چندان،
تو قد افراختی و نیز قد
افراختیم آن گونه ما افزون،
تو سر افراختی و نیز سر افراختیم
آن گونه، ای راغون.
عطا میرخواجه باشد، غایهٔ «داستان نورستان» را توسط مبارزهٔ بیامان قوههای نیکی و بدی تأمین نموده است. قوهٔ بدی – آب شور قوهٔ نیکی – آب نور را فرو بردن میخواهد و یک مدت از غلبهٔ موقتی، که آب نور را به چاه افکنده است، بسا شاد میشود. این لحظه همان وضعیت است، که آب شور زحمت چندینسالهٔ ساختمانچیان گوناگونملت نیروگاه راغون را در یک شب برهم زده بود. شاعر وضع فاجعهبار ساکنان مملکت و پره از کار برآمدن انشائات راغون را در ابتدای سالهای ۹۰-ام تصویر کرده، در غایت رهگمی و تاریکی به سر بردن خلق تاجیک را چنین به قلم داده است:
رستمی کو، که این زمان برسد،
او به سر وقت خلق رهگم خویش؟
نور را آورد ز محبس در،
نور گردد به چشم مردم خویش.
و با همین گردش بدیعی در داستان ابراز نو – پیشوای ملت محترم امامعلی رحمان پیدا میشود، که با قوهٔ عقل و هوش و متانت راستی و رستگاری نور را از محبس آزاد نموده، مردم آزردهٔ کشورش را از ورطهٔ هلاکت رها میکند.
در داستان سیمای پیشوای ملت بسا خاطرهماندنی و هدایتکننده به قلم آمده است. این مرد خرد در تصویر شاعر چون رستم دستان به حمایت و هدایت مملکت و ساکنان آن پرداخته، آب شور و حامیان آن را محکوم میکند و به آب نور امکان میدهد، که در سیمای نیروگاه راغون تاجیکستان را از نور منور سازد. خواننده از فصل «رجوع پیشوای ملت امامعلی رحمان»، که در انجام داستان نیز تکرار یافته است، محض برای نیکواحوالی ساکنان تاجیکستان عزیز راهاندازی کردن این انشائات تقدیرساز را روشن احساس میکند:
کوه را بر ستوه میآریم،
ناب فخر و شکوه میسازیم.
تا به بند آوریم دریا را،
در بر کوه کوه میسازیم.
بهر فرخنده پیکر ملت،
تازه از نور روح میسازیم.
سال ۲۰۲۲ کتاب مصور شاعر خلقی تاجیکستان دولت سفر با نام «داستان راغون» هم به حروف کیریلی و هم به الفبای نیاگان دسترس خواننده گردید، که از مقدمه («ز راغون سلام»)، هفت باب و خاتمه عبارت بوده، به وزن «شاهنامه»ی فردوسی کتابت گردیده است. در این اثر حجماً کلان مهمترین مسئلههای این کاخ نور، سهم بنیادی پیشوای معظم ملت در راهاندازی ساختمان تقدیرساز ملت و کار و پیکار شبانهروزی رادمردان قویاراده بسا مفصل و مؤثر و خاطرهماندنی به تصویر آمده است. در باب «امامعلی رحمان و راغون» پیشوای ملت به ابراز مشهور ادبیات تاجیک – سیاوش، یوسف، فرهاد قیاس گردیده، برتری این ابراز را در شرایط نو تاریخی بیان کرده است. وقتی که مخالفان داخلی و خارجی:
به بنیاد راغون ببستند راه،
ببستند راه و بکندند چاه.
ولی سرور ما ز راهش نگشت،
چو یوسف، که چاه سیه را گذشت.
سیاوشسان ره از آتش گرفت،
چو دلپاک بود او، برون شد شگفت.
به یک بار آتش سیاوش دید،
به صبح صفای امیدش رسید.
ولی سرور ما چنین حال را،
چنین حال آتشنکوفال را،
به صد بار دید و از آن پاک جست،
چو راغونسرشت و چو راغونپرست.
در این داستان در دوران استقلالیت به حقیقت تبدیل یافتن افسانه در زندگی در مثال کارگران بنیادکار راغون نیز مورد تصویر قرار گرفته است. در این جا بناکاران متینارادهٔ راغون در قیاس به رستم و سهراب و فرهاد مورد وصف و ستایش قرار میگیرد. کف دست شخشول آنها به آهن تشبیه میشود و با عزم و ارادهٔ آهنین در روند محنت کوه را تلقان میکند. تلاش برای به دست درآوردن محنت صادقانه و نان حلال در مملکت کارگران راغون را میان اهل جامعه شرافتمند و صاحباحترام گردانده است. جالب است، که در باب «ثنای کارگران راغون»، که یک نوع جمعبست داستان به شمار میرود، جنبهٔ پوبلیتسیستی اثر بسا روشن احساس میشود:
ثنا باد بر نامت، ای کارگر،
جهان باد بر کرمت، ای کارگر.
بزرگی و عزت سزاوار توست،
که آباد عالم ز پیکار توست.
غم و رنج و زحمت، که مقبول توست،
چو آهن کف دست شخشول توست…
سر قهرمانان عالم تویی،
فزونتر ز سهراب و رستم تویی.
که گر برکشی ساز فریاد را،
به زانو نشانی تو فرهاد را…
ایا کارگر، جان راغون تویی،
مظفر در این کوه و هامون تویی.
سلسلهٔ شعرهای طالب لقمان با نام «منظومهٔ خورشید» نیز به نیروگاه برق آبی راغون بخشیده شده است. این سلسله از “آغاز”، «صحبت خورشید و دریا»، «کارگر»، «برقکار»، «ترانهٔ راغونسازان»، «سیمفونیای راغون»، «صبح راغون» و “انجام” عبارت بوده، هم در شکل اشعار سنتی و هم در شکل شعر نو بیان گردیده است و از اول تا آخر متاع تصویر با روحیهٔ بلند و جذاب و دلنشین تنیده شده است.
در قسمت “آغاز” رود وخش چون پیامبر روشنایی و صوت و نوا محبوب و مقبول طبیعت و جمعیت است و این صفتهای عارفانه و قدرت نورآفرینی قهرمان لیریکی را به وجد آورده، با افتخار به این رسول نور مراجعت میکند:
با یشت روشنایی خود، ای رسول نور،
جاری بمان، که چشم جهانی به سوی توست.
فردای آفتابی راغون و ملک ما
امروز پارهپاره مجسم به روی توست.
در شعر «کارگر»، که از چهار بند چهارمصراعی عبارت است، این قشر معتبر جامعه چون پهلوان پردل و پرجگر، دارندهٔ صد غیرت کوهکن و تیشهٔ مردانگی، خصلت و طبیعت روشنگرایی و روشنگری، رهگشای صداقت و مهر و وفا وصف میشود. مخصوصاً، مقطع شعر پیوند ناگسستنی کارگر راغون به جریان نور را بسا ابرازناک و مؤثر افاده میکند. از غایت صداقت به ساختمان هر شاهرگ در بدن کارگر به سیم انتقالدهندهٔ برق تبدیل یافتن و از برق چشم او صدها هزار ولت حاصل شدن سخن نو است، که قدسیت کارگر را با تمام وضوح آشکار میسازد:
از غایت صداقت بیانتهای تو
هر شاهرگ به پیکر تو سیم میشود.
این گونه برق چشم تو و نور عشق تو
صدها هزار ولت
خانه به خانه یکسره تقسیم میشود.
داستان «امواج هستی» بهروز ذبیحالله از ده فصل عبارت بوده، با اپیگراف:
موجیم، که آسودگی ما عدم ماست،
ما زنده از آنیم، که آرام نگیریم –
آغاز مییابد و سر تا پای اثر را ابراز رمزی موج و نور، رستم، فرهاد، چهلدختران و ابراز واقعی و تاریخی ابومسلم، سربداران، پیشوای معظم ملت، جهانپهلوان ختلانی با نام نظر و پسر او بهرام و سیماهای منفی اهریمن، اسکندر فرا میگیرند. خواننده توسط عملیات و مناسبت و معاملهٔ ابراز مذکور از تاریخ فاجعهبار خلق تاجیک، ولی در همه حالات مقدس داشتن ننگ و ناموس انسانی و وطنداری معلومات میگیرد و احساس میکند، که مبارزههای در درازای تاریخ به وقوع پیوسته در سیمای نیروگاه راغون به نتیجههای بنیادی مملکتداری رسیدهاند. مضمون و محتوا و غایهٔ اساسی داستان در چند مصراع جمعبستی چنین خلاصه میشود:
از این جا قدرت انسان خاکی میشود بالا،
از این جا نورباران میشود آیندهٔ دنیا.
از این جا بخت خوابآلود ما پرواز خواهد کرد،
در عالم تاجیک آزاده بس اعجاز خواهد کرد.
بدون شک، که راغون تاجیکان را تخت جمشید است،
نماد قدرت ملی، چراغ صبح امید است!
شکوه و شوکت و آینده و اقبال ما این جاست،
ثنا بر تاجیکستان،
رمز استقلال ما این جاست!
عموماً، موضوع ساختمان نیروگاه برق آبی راغون در شعر اجتماعی تاجیک از عمدهترین موضوعهای روزمرهٔ زمان ما به حساب میرود و قشرهای گوناگون جامعه در برابر سخنوران حرفهای توسط وسیلههای اخبار عامه و رسانههای مجازی این مسئله را مورد تصویر قرار داده، ضرورت و ماهیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این انشائات عظیم را در شرایط استقلالیت دولتی تاجیکستان بسا روشن و واضح به قلم دادهاند. این اشعار پرشمار خرد و کلان خوانندهٔ تاجیک را وادار میکند، که ارزشهای ملی و مسئولیت وطنداری را بیشتر احساس کرده، در چراغان کردن مملکت خویش سهم مناسب داشته باشد.