اوحد سبزواری
به قریبی از خانهٔ ساکن شهر دوشنبه مونسه نورمحمداوا یک نسخهٔ دستنویس مجموعهٔ اشعار شاعری با تخلص «اوحد» پیدا شد
به قریبی از خانهٔ ساکن شهر دوشنبه مونسه نورمحمداوا یک نسخهٔ دستنویس مجموعهٔ اشعار شاعری با تخلص «اوحد» پیدا شد. ما در تاریخ چند شاعری با تخلص «اوحد» یا «اوحدی» داریم. اینها اوحد کرمانی، اوحدی مراغهای، اوحد شهیدی، اوحد اصفهانی، اوحدی بلیانی میباشند. اما پس از غور کردن به شکل و محتوای مجموعهٔ نویافته معلوم گردید، که آن بیاض جیبی اوحد دیگریست – شاعر عصر XV فخرالدین اوحد مستوفی سبزواری. مؤلفان سرچشمههای دست اول، از قبیل علیشیر نوایی (در “مجالس-النّفایس”)، دولتشاه سا-مرقندی (در “تذکرة الشعرا”) و دیگران خبر دادهاند، که خواجه اوحد سبزواری حکیم، خوشنویس، ریاضیدان و منجم معروف بوده، با دربار تیموریان (اساساً با سلطان حسین بایقرا) رابطه داشتهاست. افزون بر این، مؤلفان ذکرشده شاعری او را مخصوص تأکید نموده، مخلصانه ستودهاند و نوشتهاند، که خواجه اوحد سبزواری دیوانی مشتمل بر قصاید و غزلیات و مقطعات دارد.
پس، دیوان شعر داشتن اوحد سبزواری یک واقعیت بدون بحث میباشد.
ولی عجب آن است، که نسخهای از آن دیوان تا حال در هیچ جا پیدا نشدهاست و به دست ادبپژوهی نرسیدهاست. در فهرستهای احمد منزوی و مصطفی درایتی نیز به نظر نیامد. اینجانب با فهرستنگار مع-روف پاکستانی عارف نوشاهی، که کتابخانههای زیاد دولتی و شخصی پاکستان را فهرست کردهاست، نیز در تماس شدم و او نیز محفوظ ماندن دیوان اوحد سبزواری را تصدیق نکرد. سبب همین است، که شاعر مذکور تا حال آموختهناشده و ناشناخته باقی ماندهاست. در تاریخهای ادبیات فارسی تاجیکی نیز از اوحد سبزواری خیلی کم نام برده شدهاست و گفتار مؤلفان از حدود اخبار دولتشاه سمرقندی فراتر نرفتهاست.
نسخهٔ نویافتهٔ ما، البته، دیوان نیست، آن بیاض میباشد و کلاً از روی معیارهای بیاضنگاری زمان گذشته ساخته شدهاست. ما نیت داریم، که در بارهٔ آن مقالهٔ مفصل علیحدهای بنویسیم.
خط نسخه نستعلیق ریز، ولی پخته بوده، با قلم نازک و با استفادهٔ مسطر متناسباً در دو ستون، بدون جدول و تزیین و تذهیب، ولی زیبا و خوشسوادانه کتابت شدهاست. متنش در هر صفحه اساساً 9-10- سطری میباشد. بعضی ابیات نسخه (چند بیت معدود) خوانده نشد. صرف نظر از این، نسخه حاوی 1 قصیده /با افتادگیها/ (41 بیت)؛ 1 ترکیببند /با افتادگیها/ (21 بیت)، 76 غزل (414 بیت) /غزلهای کامل 60 تا (358 بیت)، پارهغزلها /به این معنا، که اول یا ادامهٔ آنها افتادهاند/ – 12 تا (46 بیت)؛ بیتهای علیحده، که نه از جملهٔ فردیات، بلکه جزءهایی از غزلاند و در شکل مطلع، مقطع یا از میان غزلها باقی ماندهاند – 5-تا (10 بیت). حالت مذکور به این معناست، که قسمتهای باقیماندهٔ غزلها همراه ورقهای افتاده گم شدهاند. 29 قطعه (142 بیت)، از جمله، 15-تایش مادهٔ تاریخدار و 5 رباعی (20 بیت) میباشد. همین ترتیب، نسخه همگی حاوی 638 بیت است.
معین کردن مقدار ورقهای افتاده و گمشده و جای آنها امکان ندارد، زیرا نسخه چنان فرسوده است، که تعداد دفترهای آن و چندورقی بودن آنها حساب کرده نمیشود. بر ضم اینها نسخه پیگیر ندارد. یعنی، نسخه شکل اصلی خود را گم کردهاست. همهٔ اوراق از پایین، از طرف چپ چنان کهنه و افسرده شدهاند، که کنارههای آنها دریده ریختهاند و بعضی جاهای متن را خللدار هم کردهاند. در اکثر کل ورقها لکههای آبرسیدگی و روغنی دیده میشوند.
نظر به دلیلهای زیادی، که داریم، بیاض مذکور از طرف خود شاعر با خط خودش قبل از یک یا دو سال درگذشتش کتابت شدهاست. در آخر تأکید مینماییم، که ازبسکه این نسخهٔ خطی بیاض است، همگی یک نسخه در جهان میباشد و در گذشته قاعده این بود، که بیاض نسخهبرداری و پهن کرده نمیشد. با توجه به آن که نسخه حالت کهنه و فرسودگی دارد، باید با آن برخورد محتاطانه صورت بگیرد. گذشته از این، اگر آن به طور تعجیلی با تکنولوژی حاضریزمان ترمیم و نوسازی کرده نشود، امکان تماماً خراب شده، از بین رفتنش هست. با وجود این همه خرابیها، خواندن متن آن ممکن است. از این رو، کمینه نیت دارد، که در زودترین فرصت متن این بیاض را به الفبای امروزهٔ تاجیکی برگردان و به زیور چاپ آراسته گرداند. حالا چند نمونهٔ غزلها از بیاض مذکور به خوانندگان پیشنهاد کرده میشود.
1
ساخت گل بزم طرب، زمزمهٔ چنگ کجاست؟
سوخت چون لاله دلم، بادهٔ گلرنگ کجاست؟
یار شد سوی چمن، عاشق جانافشان کو؟
سرو شد جلوهکنان، مرغ خوشآهنگ کجاست؟
غنچه گوید سخن از تنگدهانی، لیکن
سخن غنچه کجا و-آن دهان تنگ کجاست؟
ای که گفتی: ز دلت راه به دانایی نیست،
هر کرا دل نبود، دانش و فرهنگ کجاست؟
گفتمش: با سگ کویت زند اوحد دم صلح،
گفت: در مجمع ارباب وفا جنگ کجاست؟
2
در هجر تو جز ناله کسی همنفسم نیست،
با گنج غمت یاد ز شادی کسم نیست.
بنواز به تشریف بلای دیگرم باز،
ک-اندوه فراق و ستم هجر بسم نیست.
دور از تو به ناکام من و کنج صبوری،
بر گنج سعادت، چه کنم، دسترسم نیست.
تیغم چو زنی، بر سر خاکم گذری کن،
در راه وفا از تو جز این ملتمسم نیست.
اوحد، ز غم عشق من و ناله، که شبها
جز ناله در این واقعه فریادرسم نیست.
3
گل را بر او دعوی نازکبدنی نیست،
با او سخن قند ز شیریندهانی نیست.
هرگز نشود سرو چو قدش به روانی،
زحمت مکش، ای باد صبا، ک-او شدنی نیست.
فریاد از آن شوخ جفاپیشه، که کارش
جز ناز و عتاب و ستم و غمزهزنی نیست.
گر با سگ آن کوی توانیم به سر برد،
اندیشه ز بیخویشی و بیخویشتنی نیست.
کم گو سخن عشق فراغتطلبان را،
با کمخردان چاره به جز کمسخنی نیست.
دی راهرویی گفت، که اندیشهٔ دنیا
رازیست، که در سینه نگهداشتنی نیست.
اوحد، چو به کویش نتوان بود مقیمی،
تدبیر جز آوارگی و بیوطنی نیست.
4
در چمن رفتیم، گل بی روی او رنگی نداشت،
غنچه از شرم دهانش جز دل تنگی نداشت.
نالهام بر یاد روی او ره جان میزند،
هیچ گلزار اینچنین مرغ خوشآهنگی نداشت.
جز فغان و آه مشتاقان به یادش تا سحر
بزم ما گلبانگ عود و نالهٔ چنگی نداشت.
پیش یاقوت لب شیرین شکربار او
از خجالت لعل جان غیر از دل سنگی نداشت.
دل، که در کوی محبت با رفیقان خو گرفت،
با رقیبان خاطر صلح و سر جنگی نداشت.
ای که گفتی: یار نامت راند روزی بر زبان،
جان فدایش، ک-او ز نام بیدلان ننگی نداشت.
در تمنای بتان دیوانه شد یکبارگی
اوحد بیدل، که او خود عقل و فرهنگی نداشت.
5
نگارم گرچه گاهی لطف و گه بیداد خو دارد،
خدای حالگردان در همه حالش نکو دارد!
تو دانی و گل رعنا، من و آن دلبر زیبا،
که گل بویی ز رعنایی اگر دارد، از او دارد.
غم و دردم فزود از سبزهٔ خط گرد رخسارش،
بلی، ریحان باغ دلبران این رنگ و بو دارد.
برفت آرامم از دل، تا دلآرامم تویی، آری،
فراغت کی بود آن را، که یاری فتنهجو دارد؟
از آن آب روان در باغ شب تا روز مینالد،
که جان دادن چو من در پای سروی آرزو دارد.
چو اشک سرخ بر رخسار زردم دید، خندان گفت،
که: آب رو در این بازار حکم آب جو دارد.
چو بلبل طوطی طبع تو، اوحد، در خزان غم
نمیدانم، که چون پروای چندین گفتگو دارد.
6
آن پریچهره، که دیوانهٔ خویشم خواند،
کاش باز آید و دیوانهترم گرداند.
دارویی نیست در این دور به جز ساغر می،
ک-از لبش داد دل خستهٔ ما بستاند.
گوهر اشک فشان در دمش، ای مردم چشم،
مردمی کن، که ز مردم همه این میماند.
گفتی: از تیر جفا مهر نشانم در دل،
این سخن جز تو کسی در دل ما ننشاند.
مه نو با تو زند لاف، ولی نبود راست،
سرو خواهد، که رود چون تو و آن نتواند.
گر ز بدگوهری خویش بدم خواند رقیب،
غم ندارم، که مرا یار نکو میداند.
خارخار دلت، اوحد، شد از اندازه برون،
من ندانم، که تو را باز چه میرنجاند؟
7
رفت یار و آرزوی روی او در دل بماند،
همچو سروم پا ز شوق قامتش در گل بماند.
جان فدای خاک پایش رفت و در دار جنان،
سر فدای او شد و سودای بیحاصل بماند.
هر کس از حال گرفتاری دل در بند عشق
نکتهای گفتند و آخر همچنان مشکل بماند.
داد رندان را هوای کویش از جنت فراغ،
همچنان زاهد در این اندیشهٔ باطل بماند.
داشت اوحد کعبهٔ کویش تمنا، عاقبت
همرهان رفتند و او در اولین منزل بماند.
8
دوش از رخت، که خانهٔ دل را چراغ بود،
خلوتسرای دیدهٔ ما رشک باغ بود.
چندان که شست دیده به خونابهٔ جگر،
زایل نگشت داغ غمت، این چه داغ بود؟
یاد از مه و ستاره نیامد مرا، که دوش
تا صبحدم خیال رخش در دماغ بود.
هست آرزوی روی و تمنای کوی او
دل را، که پیش از این هوس باغ و راغ بود.
اوحد، اگر ز گنج سعادت نصیب یافت،
از دولت قناعت و کنج فراغ بود.
9
نهال مرادم گهی در بر آید،
که یارم چو سروی خرامان درآید.
مهی ک-از رخش چشم جانهاست روشن،
چه باشد، که با ما شبی خوش برآید؟!
ندارم به جز نیم جانی و خواهم،
که آن هم فدایش کنم، گر برآید.
شب هجر او، ک-از قیامت نشان است،
امید است، ک-آن نیز روزی سر آید.
ز فکر دهانش چنان دل به تنگ است،
که نابودن از بودنش خوشتر آید.
از آن دیده را نیست دور از رخش خواب،
که مژگان-ش چون خار در بستر آید.
ز شوق گل رویش اوحد همه شب
غزلهای زیبای رنگین سراید.
10
اگر تیر جفا بر دل ز یار دلپذیر آید،
هزاران دل ز هر سویی به استقبال تیر آید.
خیال زلف مهرویان پریشان میکند خاطر،
پریشان نیست چون مو در سر کلک دبیر آید.
کسی، ک-او با خیال یار و کنج عافیت خو کرد،
فضای عالمش در دیدهٔ همت حقیر آید.
شب هجران به پهلو چون کنم گشت سر کویش،
به زیر پهلویم خار مغیلان چون حریر آید.
بیا، ای ساقی رندان و مخموران مجلس را
به جامی دستگیری کن، که خیرت دستگیر آید.
ز پیران خواه همت، ک-آفتاب عالمی گردد
جوانبختی، که اندر سایهٔ اقبال پیر آید.
ز بالایش بلا گر بر تو میآید، منال، اوحد،
که از بالا بلا چندان که آید، بر فقیر آید.
11
بی تو در دیده خواب خوش ن-آید،
تشنه را غیر آب خوش ن-آید.
هست چشم تو در کمین دلم،
مست را جز کباب خوش ن-آید.
طره از عارضت کناره گرفت،
دزد را ماهتاب خوش ن-آید.
روی از ما متاب، ک-از شاهان
با گدایان عتاب خوش ن-آید.
مرو از پیش ما شتابکنان،
عمری، از تو شتاب خوش ن-آید.
گوشه گیر، اوحدا، که رندی و عشق
جز به عهد شباب خوش ن-آید.
12
ای باد، شبی ره سوی آن عهدشکن پرس
و-از زلف کجش حال پریشانی من پرس!
آسان خبر از تنگدهانان نتوان یافت،
ای غنچه، به صد آب دهان شوی و سخن پرس!
آرایش باغ است قد و عارض خوبان،
گر نیست ز من باورت، از سرو و سمن پرس!
گفتی: به چه جرم از نظر یار فتادی؟
ما را گنهی نیست، از آن عهدشکن پرس!
اوحد، چو بهار آمد و گل پرده برافکند،
می خواه و غزل ساز کن و راه چمن پرس!
13
جانداروییست پیدا شیرین لب چو قندش،
آب حیات پنهان در لعل نوشخندش.
غارتگر شکیب است رفتار دلفریبش،
آشوب عقل و جان است گفتار دلپسندش.
بهر بلای جانها گشت آفریده گویا
ابروی چون کمانش، گیسوی چون کمندش.
سرو چمن، که دارد دعوای سربلندی،
بر چشم ما نیاید با قامت بلندش.
بی وصلش ارچه ما را از عمر نیست بهره،
یا رب، به لطف خود دار از عمر بهرهمندش.
آن شهسوار دارد عزم شکار جانها،
ما را نشان ده، ای بخت، جولانگه سمندش.
دور از تو دارد، اوحد، جانی به لب رسیده،
وقت است اگر ببخشی بر جان مستمندش.
14
سرو را با قد خوبان نرود کار از پیش،
گفتمش، تا ننهد پای برون از حد خویش.
در دلم نیست جز اندیشهٔ آن روی نکو،
بد نبیند ز کسان هر که بود نیکاندیش.
کامم از وصل رخت کم مکن، ای مایهٔ ناز،
که نیاز است به دیدار توام بیش از پیش.
دوش بی روی تو در بزم حریفان تا روز
باده از خون جگر بود و کباب از دل ریش.
کی ز خون من درویش کند اندیشه
غمزهٔ شوخ تو، ک-او نیست به صد خون درویش؟
آنچنانم به غم روی پریرویی شاد،
که ندارم غم بیگانه و اندیشهٔ خویش.
سعی کن در طلبش، اوحد و فارغ منشین،
که به اهمال و تغافل نرود کار از پیش.
15
هر کس از روی تو افروخته کاشانهٔ خویش،
ما و سوز جگر و منزل ویرانهٔ خویش.
نازنینان شکرخواب و صبوحی در باغ،
ما و مرغ چمن و نالهٔ مستانهٔ خویش.
ساقیا، باده چنان ده، که فراموش کند
خرد مصلحتاندیش ره خانهٔ خویش.
نامزد شد به وفا از همه خوبان لیلی،
که نهانی نظری داشت به دیوانهٔ خویش.
گر بود دولت بیدار، توان دید شبی
نرگس شوخ تو در خواب به افسانهٔ خویش.
صوفی آن دم، که زند ساغر تقوا بر سنگ،
ساقی ما دهدش جرعه ز پیمانهٔ خویش.
اوحد، از آتش غم بیش مکن ناله، که شمع
نیست آگاه ز سوز دل پروانهٔ خویش.
16
بلبل بشارت آورد، مرغان خوشنوا هم،
ک-از پرده رخ نمودند نوروز و عید با هم.
از ساغر هلالی گشتند باز سرخوش
رندان بادهپیما، پیران پارسا هم.
نو شد ز سبزهٔ تر سودای نوخطّانم،
و-آرام رخت بربست صبر گریزپا هم.
ای دل، به دیدهٔ جان بنگر به روی خوبان،
ک-آینهٔ جمالاند، جام جهاننما هم.
ز-این سان که یار بی جرم بر ابروان گره زد،
ز-او چشم پرسشم نیست، امید مرحبا هم.
بر کف نهاده جانی خواهم شدن بد-آن کوی،
در خیل بندگانش کاری کنیم ما هم.
اوحد، چو خامهٔ تو دستان دل سراید،
طوطی خموش بهتر، مرغ سخنسرا هم.
17
تو به نادیدن من شادی و من در غم از این،
به سلامی ز تو قانع شدم، آخر، کم از این.
قیمت خاک کف پای تو هر ک-او دانست،
ذرهای ز-آن نفروشد به همه عالم از این.
اندر این کهنهسرا طرح اقامت مفکن،
ز-آن که بنیاد بقا مینشود محکم از این.
سود و سرمایهٔ این غمکده چندانی نیست،
خرما حال کسی، ک-او نبود خرم از این.
هر کسی مایل مالی و منالی، اوحد،
ما و کنجی و فراغی هم از آن و هم از این.
18
از دانهٔ دل بهر تو سوزیم سپندی،
ک-از چشم بدانت نرسد هیچ گزندی.
محروم ز زنجیر سر زلف تو ماییم،
دیوانهوشانی، که نیرزیم به بندی.
دی جلوهکنان میشد و جانهاش به دنبال،
رخ چون سمن آراسته بالای سمندی.
و-از بهر شکار دل ما ساخته چشمش
از ابرو و از طره کمانی و کمندی.
اوحد، که شدی شیفتهٔ شمع جمالش،
بردار ز پروانهٔ دلسوخته پندی!
19
ای خاکبوسی درت مقصود هر صاحبدلی،
بردن به خاک این آرزو مشکلتر از هر مشکلی.
نام تو در هر کشوری، یاد تو در هر مجلسی،
ذکر تو در هر حلقهای، شور تو در هر محفلی.
نقش جمالت گویا از نقد جان آراستند،
ک-آراستن مشکل بود نقشی چنین ز-آب و گلی.
راهیست راه کوی او، ک-از سر قدم باید در او،
منزل ز منزل دورتر صد کشته در هر منزلی.
اوحد کی باشد در جهان، ک-از نام او جویی نشان؟
آوارهای، سرگشتهای، بیچارهای، بیحاصلی.
20
چو رخ بنمود یار، آن به، که جان در پایش افشانی،
که نبود چاره روز عید مردم را ز قربانی.
قدم از سر کن، ار داری هوای آستانبوسش،
که بر اوج شرف مشکل توان رفتن به آسانی.
گریبان آشکارا چاک خواهم زد چو گل آخر،
که همچون لالهام، ز-او بر جگر داغیست پنهانی.
بیا، ای رشک آب زندگانی، سوی بیماران،
که بودن بی تو دشوار است و جان دادن به آسانی.
حدیث درد خود با همدمان گفتن خوش است، اما
به جان او، که جز دردش ندارم همدمی جانی.
بیا، از شمع عارض جمع کن دلهای مسکینان،
که چون زلفت به سر بردند عمری در پریشانی.
جفا بر دوستان مپسند و منشان در زمین دل
نهالی را، که باشد عاقبت بارش پشیمانی.
ز کوی یار دورافتاده اوحد زار و حیران است،
بود مجنون از حیراندرا صد گونه حیرانی