سخنرانی پیشوای ملت محترم امامعلی رحمان به مناسبت 35 مین سالگرد استقلال دولتی
هموطنان عزیز!
حاضرین گرامی!
امروز ما – مردم کهن بنیاد و تمدنساز تاجیک جشن مقدس و سرنوشتساز – ۳۵- سالگی استقلال دولتی خود را در فضای صلح و آرامی سرتاسری، ثبات کامل سیاسی، وحدت پایدار ملی و رشد استوار اقتصادی و اجتماعی کشور محبوب مان تجلیل میکنیم.
با افتخار و سرافرازی کل مردم شرافتمند تاجیکستان و هموطنان و همزبانان برونمرزیمان را به مناسبت این سنه بزرگ تاریخی صمیمانه تبریک گفته به هر یک خاندان مملکت سلامتی و خوشبختی و آسایش و آرامی آرزو مینمایم.
استقلال برای هر یک فرد باننگ و ناموس و خودآگاه و خودشناس رمز عالی آزادی، نشانه واضح صاحباختیاری و هستی ملت آریاییتبار تاجیک، مایه افتخار و سربلندی و رکن بنیادی دولتداری معاصر تاجیکان میباشد.
این رویداد بزرگ برای ما پیغام عدالت تاریخی، احیای عنعنههای باستانی دولتداری و آغاز بنیاد دولت نوین ملی محسوب میشود.
سی و پنج سال صاحباستقلالی واضحاً ثابت ساخت، که تاجیکان همچون ملت فرهنگی و تمدنساز دارای خرد ازلی، اراده متین و نیروی بزرگ سازنده میباشند.
در خاطرهٔ تاریخی ملت تاجیک سالهای نخستین دولتداری نوین همچون دوره نهایت دشوار و پرتضاد نقش بستهاند.
در نتیجه جنگ تحمیلی شهروندی ابتدای سالهای نودم عصر گذشته کشور ما به بحران عمیق سیاسی و اقتصادی و گرداب جنگ تحمیلی شهروندی روبهرو گردیده، خطر نابودی دولت و پراکنده شدن ملت به واقعیت تلخ آن روزها تبدیل یافته بود.
جنگ تحمیلی شهروندی، که قریب پنج سال ادامه پیدا کرد، باعث به هلاکت رسیدن بیش از ۱۵۰ هزار نفر فرزندان این وطن گردید، صدها هزار شهروندان ما را از خانه و در محروم ساخته، به گریزههای اجباری تبدیل داد و رشد تاجیکستان را برای سالهای طولانی به تأخیر انداخت.
در آن ایام صدها هزار نفر متخصصان بهترین کشور را ترک نمودند.
این جنگ را بدخواهان ملت تاجیک در زمینه منفعتهای غرضناک خود و با استفاده از افراد ناآگاه و غافل جامعه بر سر ملت ما تحمیل نمودند، که پیامدهای آن به روند دولتسازی و رشد کشور تأثیر ضربه جانکاه رسانید.
محض در چنین وضع نهایت حساس و سرنوشتساز، که مسئله آینده ملت تاجیک و بقای دولت تاجیکان در میان بود، ماه نوامبر سال ۱۹۹۲ در شهر باستانی خجند اجلاس ۱۶-ام شورای عالی برگزار گردید.
زیرا در آن روزها پایتخت دولت تازهاستقلال ما به میدان مخالفت شدید مسلحانه تبدیل یافته، کانستیتوتسیا و قانونها زیر پا شده بودند و هیچ کس امنیت وکیلان مردمی را کفالت داده نمیتوانست.
این رویداد تاریخی، یعنی اجلاس ۱۶-ام برای کشور در ورطه نابودی قرارداشته ما نقطه گردش سرنوشت و آغاز بنیاد دولت نو ملی گردید.
سند و قرارهای در روند اجلاس قبولشده زمینه حقوقی و سیاسی برقرارسازی و رشد دولتداری نوین تاجیکان را فراهم آورده، راه منبعده پیشرفت کشور را معین نمودند.
من همچون رئیس نوانتخابشده شورای عالی و سرور دولت سنه ۱۲-ام دسامبر سال ۱۹۹۲ به مردم شریف تاجیکستان رسماً مراجعت کرده، تأکید نمودم، که سیاست ما باید به سمت بنیاد دولت نو، یعنی دولت دموکراتی، حقوقبنیاد، دنیوی و اجتماعی نگرانیده شود.
وقت اثبات نمود، که انتخاب چنین نظام دولتداری بهترین شکل ادارهکنی بوده، ثمره آن را ما در طول زیاده از سه دهساله به خوبی احساس نمودیم.
ولی خاطررسان میسازم، که در آن روزهای نهایت مرکب و حساس ابتدای سالهای ۹۰-ام بعضیها در فکر بنیاد دولت کمونیستی، یعنی نگاه داشتن ساخت دولتداری پیشینه و بعضیها در پی ساختن دولت اسلامی بودند.
من در آن روزهای برای کشورمان سرنوشتساز اظهار داشته بودم، که کهندیار ما – تاجیکستان عزیز – باید در جامعه جهانی جایگاه خود را یابد و برای این، پیش از همه، صلح و آسایش ضرور است.
قسم یاد کرده بودم، که من هستی خود را به این ملت و این وطن میبخشم، به شما صلح میآورم، تمام دانش و تجربهام را برای قطع جنگ شهروندی، برقرار نمودن صلح و ثبات در کشور و امن و آسایش در هر یک خاندان روانه کرده، برای پیشرفت و آبادی وطن عزیزم صادقانه خدمت میکنم.
زیرا من به آینده نیک وطنم و حیات خوشبختانه خلق اذیتکشیدهام باور داشتم.
امروز با افتخار و سرافرازی اظهار میدارم، که با تکیه به خرد ملی و دستگیری بیواسطه مردم شریف تاجیکستان ما از امتحان سخت و سنگین تقدیر با احساس بلند مسئولیت در نزد تاریخ و آینده خلقمان گذشتیم.
یک موفقیت بزرگ ما در آن ایام فاجعهبار این است، که آتش جنگ تحمیلی شهروندی را خاموش کردیم، بیش از یک میلیون نفر هموطنان به کشورهای گوناگون پریشانگردیده را به وطن برگردانیدیم و وحدت ملی را تأمین نمودیم.
این تجربه از جانب جامعه بینالمللی همچون پدیده نادر صلحآفرینی اعتراف گردیده، امروز نیز تجسم اراده قوی، مسئولیت بلند ملی و وحدت مردم تاجیک به حساب میرود.
یعنی ما توانستیم، که سرجمع و متحد شویم و دست به دست هم داده، صلح و آرامی و ثبات سیاسی را در کشورمان برقرار سازیم!
دولت جوان تاجیکان را از گرداب نابودی و ملت تاجیک را از خطر پراکندگی نجات بخشیم!
اساسهای استوار پیشرفت دولت و رشد جامعه را پایهگذاری نماییم!
و به جهانیان اثبات کنیم، که ملت تاجیک قادر است با عقل و خرد و صبر و تحمل سرنوشت خود را مستقلاً معین سازد.
امروز شکرانه میکنم، که به شما – مردم عزیز و زحمتقرینم – تکیه کردم، شما سیاست پیشگرفته مرا پشتیبانی کردید و ما و شما، با وجود تمام مشکلات وزنین آن زمان، به این روز باسعادت رسیدیم!
حاضرین ارجمند!
تمام دستاوردهای سیاسی و اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و پیشرفت استوار تاجیکستان از استقلال دولتی و اجلاس تاریخی شانزدهم شورای عالی سرچشمه میگیرند.
محض در همین اجلاس نخستین رمز دولتداری تاجیکان – پرچم ملی قبول گردیده، زمینه برای تهیه و تصدیق دیگر رمزهای دولتی و مهمتر از همه، کانستیتوتسیای تاجیکستان فراهم آورده شد.
هموطنان عزیز ما خوب در یاد دارند، که در دوره جنگ تحمیلی شهروندی ساختارهای ادارهکنی دولتی و مقامات حفظ حقوق پُرّه فلج گردیده بودند.
بنابر این، یکی از مسئلههای مهمترین و سرنوشتساز آن ایام برقرار نمودن ساخت کانستیتوتسیونی، به راه ماندن فعالیت مقامات حفظ حقوق، تأسیس ساختارهای نظامی و تأمین نمودن والاییت قانون بود.
زیرا رعایت دقیق قانون، برابری همه در نزد آن و مسئولیت شهروندی نه تنها زمینه صلح و آرامی و ترتیب و نظام در جامعه، بلکه اساس دولت حقوقبنیاد میباشد.
صاحباستقلالی تقاضا مینمود، که در کشور اصلاحات بنیادی کانستیتوتسیونی عملی کرده، سند عالی حقوقیای قبول گردد، که در آن هدف و آرمانهای ملی، اساسهای دولتداری و نظام سیاسی مملکت معین کرده شوند.
ششمی نوامبر سال ۱۹۹۴ توسط رأیپرسی عمومیخلقی اولین کانستیتوتسیای تاجیکستان صاحباستقلال قبول گردید.
در میان سابق جمهوریهای شوروی تاجیکستان یکی از نخستین کشورهایی بود، که کانستیتوتسیای دولت صاحباستقلال خود را با رأیپرسی عمومیخلقی قبول نمود.
این سند سرنوشتساز پایههای دولتداری معاصر، مقدسات و ارزشهای ملی و سمتهای اساسی رشد تاجیکستان را معین نموده، برای تشکل ساختار مکمل اداره دولتی زمینه استوار حقوقی را فراهم آورد.
در برابر تحکیم پایههای حقوقی و کانستیتوتسیونی دولتداری، برای ما هنوز از آغاز دوران صاحباستقلالی مسئله حفظ استقلال، امنیت ملی و تمامیت ارضی کشور اهمیت سرنوشتساز داشت.
بنابر این، ما قوههای مسلح، قشونهای سرحدی، دیگر ساختارهای نظامی و مقامات حفظ حقوق کشور را، که از جمله ارکان بنیادی دولتداری میباشند، در شرایط بسیار مرکب و عملاً از صفر تأسیس و تشکل دادیم.
این اقدام تقدیرساز برای حفظ صاحباستقلالی، تمامیت ارضی کشور، تأمین نمودن امنیت ملی و ثبات سیاسی جامعه زمینه بااعتماد گذاشت.
حالا قوههای مسلح ما، دیگر ساختارهای نظامی و مقامات حفظ حقوق همچون سپر بااعتماد دولت و ملت وظیفه مقدس خود را با مسئولیت بلند اجرا نموده، حفظ مرز و بوم، استقلال و آزادی، امنیت ملی و زندگی آسایشدار مردم تاجیکستان را تأمین کرده ایستادهاند.
هموطنان عزیز!
میخواهم باز یک لحظه حساس را خاطررسان سازم: تاجیکستان صاحباستقلال در شرایطی عرض وجود نمود، که اقتصادیات و استحصالات به بحران عمیق گرفتار گردیده، زندگی مردم در سطح نهایت پست قرار داشت.
در چهار – پنج سال اول صاحباستقلالی مردم کشور نه معاش و نفقه، بلکه تنها نان میپرسیدند و در فکر زنده ماندن بودند.
با وجود همه مشکلات و محرومیتهای آن دوره، ما در یک مدت کوتاه کشور را به راه پیشرفت و سازندگی برآوردیم.
اقدامات عملینموده حکومت مملکت در آن شرایط مرکب امکان دادند، که کشور از آغاز دهه دوم صاحباستقلالی به راه پیشرفت استوار قدم گذارد.
هنوز در مرحله اول دولتداری نوین ما گذرش به مناسبتهای بازارگانی و بنیاد اقتصاد رقابتناک را همچون شرط مهم رشد اقتصادی و تحکیم استقلال دولتی معین نمودیم.
در این زمینه، نظام ادارهکنی دولتی تکمیل داده، دیگرگونسازیهای ساختاری عملی کرده شدند و برای شکلهای گوناگون مالکیت، رشد صاحبکاری و جلب سرمایه شرایط مساعد فراهم آورده شد.
در این روند، رسیدن به استقلال انرژتیکی، رهایی از بنبست کمونیکاتسیونی، حفظ امنیت آذوقهواری و صنعتیکنانی باسرعت مملکت همچون هدفهای استراتژی ملی معین گردیدند.
در ۲۵ سال آخر، یعنی بعد از برطرف کردن خسارات جنگ تحمیلی شهروندی و برقرارسازی بعدیجنگی رشد میانه سالانه اقتصاد ملی بیش از ۷،۷ فیصد را تشکیل داده، حالا تاجیکستان در صف کشورهای باسرعت ترقیکننده قرار گرفته است.
مجموع محصولات داخلی مملکت از ۱،۸ میلیارد سامانی سال ۲۰۰۰ به ۱۷۷ میلیارد سامانی در سال ۲۰۲۵ رسیده، قریب ۱۰۰ برابر افزایش یافت.
درآمد بودجه دولتی از ۲۵۲ میلیون سامانی سال ۲۰۰۰ به ۶۵ میلیارد سامانی در سال ۲۰۲۶ رسیده، بیش از ۲۵۰ برابر زیاد گردید.
مهمتر از همه، امکانات مالی بهدستآمده به رشد نیروی انسانی، از جمله معارف و تندرستی، حفظ اجتماعی و بلند برداشتن سطح و صفت زندگی مردم روانه کرده شدند.
طی سالهای صاحباستقلالی مبلغگذاری ساحههای اجتماعی از حساب بودجه دولتی زیاده از ۲۰۵ میلیارد سامانی را تشکیل نمود.
از جمله در ۲۵ سال آخر حجم مبلغگذاری به ساحه معارف ۳۲۹ برابر، تندرستی ۳۰۰ و بخش حفظ اجتماعی اهالی بیش از ۲۶۰ برابر افزایش یافت.
در همین دوره مزد میانه محنت ۱۷۸ برابر و نفقه ۱۲۶ برابر زیاد گردیده، امکانات اقتصادی اهالی به طور نظررس بهتر شدند.
در این مدت برای با شغل تأمین نمودن اهالی زیاده از ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار جای کاری تأسیس داده شد.
درآمد اهالی به ۱۶۵ میلیارد سامانی برابر گردیده، نسبت به سال ۲۰۰۰ ۱۶۵ برابر افزایش یافت.
حجم پساندازها در نظام بانکی به ۳۸ میلیارد سامانی رسیده، نسبت به سال ۲۰۰۰ ۴۱۰ برابر زیاد شد.
سطح کمبضاعتی از ۸۳ فیصد تا ۱۹ فیصد کاهش یافته، نشاندهنده درازعمری اهالی به ۷۷ سال رسید، یعنی هفت سال بیشتر گردید.
شماره اهالی کشور دو برابر افزایش یافت و تا آخر سال جاری به ۱۱ میلیون نفر میرسد.
توسط به معاملات برآوردن پول ملی سامانی و تشکل نظام معاصر مالی و بانکی استواری مالی کشور تأمین کرده شد.
در دوران صاحباستقلالی حجم قرضدهی به اقتصادیات و امکانات سرمایهگذاری به طور بیسابقه افزایش یافته، برای رشد صاحبکاری و استحصالات ملی زمینه مساعد فراهم آورد.
در ۲۵ سال آخر برای دستگیری اقتصاد ملی زیاده از ۲۱۴ میلیارد سامانی قرض جدا گردید.
این دستاوردها بار دیگر ثابت میسازند، که بخش مالی به یکی از عاملهای مهم رشد اقتصاد ملی تبدیل یافته است.
چندی پیش آژانس بانفوذ جهانی «اس پی گلوبال ریتینگس» ریتینگ قرضی تاجیکستان را از سطح «بی» به «بی پلس» بلند برداشته، دورنمای آن را «استوار» ارزیابی نمود، که این یکی از دلیلهای اعتراف بینالمللی دستاوردهای ما میباشد.
در عین زمان، این اعتراف رشد باثبات اقتصاد کشور، افزایش درآمد اهالی، استواری پول ملی و بالا رفتن اعتماد بینالمللی به اقتصاد ملی ما به حساب میرود.
تأمین گردیدن استواری ماکرواقتصادی و محیط مساعد سرمایهگذاری امکان داد، که در ۲۵ سال آخر به اقتصاد کشور ۷۶۰ میلیارد سامانی سرمایه، از جمله ۳۳۷ میلیارد سامانی سرمایه خارجی روانه کرده شود.
این مبلغها برای عملیسازی هزارها لایحه رشد زیرساخت استحصالی و اجتماعی، از جمله راه و نقلیات، انرژتیکا، معارف و تندرستی و دیگر ساحههای حیاتاً مهم روانه گردیدند.
در این دوره بخش خصوصی به یکی از عاملهای اساسی رشد اقتصاد ملی تبدیل یافته، حالا بیش از ۷۰ فیصد جایهای کاری را تأمین کرده ایستاده است.
صاحبکاران وطندوست و اشخاص سخاوتپیشه مملکت در کارهای آبادانی و سازندگی سهم ارزشمند گذاشته، به استقبال ۳۵-سالگی استقلال دولتی در بنیاد و نوسازی زیاده از ۳۶ هزار انشائات جشنی فعالانه اشتراک نمودند.
به افتخار این جشن بزرگ از جانب آنها بیش از ۱۲۰۰ کارخانه و کارگاه صنعتی، زیاده از ۳۱۰۰ انشائات ساحه معارف، ۱۰۵۰ انشائات تندرستی، ۹۶۰ میدانچه ورزش و ۲۲۷۵ انشائات خدمترسانی بنیاد و به استفاده داده شد.
علاوه بر این، با سهم آنها ۱۰ هزار و ۱۷۰ کیلومتر راههای محلی ازنوسازی گردیده، ۲۷۳ پل بنیاد و به استفاده داده شد.
عموماً در زمان صاحباستقلالی از جانب صاحبکاران و اشخاص سخاوتپیشه کشور زیاده از ۳۳۰۰ کارخانه و کارگاه صنعتی، بیش از ۴۳۰۰ انشائات ساحه معارف، ۲۲۰۰ انشائات تندرستی، ۲۰۸۰ میدانچه ورزش و ۵۱۰۰ انشائات خدمترسانی بنیاد و نوسازی و به استفاده داده شده است.
با سهم آنها ۱۵ هزار کیلومتر راههای محلی ازنوسازی، ۷۳۴ پل بنیاد گردیده است.
با استفاده از فرصت، به کل شهروندان کشور، صاحبکاران باننگ و ناموس و اشخاص سخاوتپیشه برای سهم ارزندهشان در آبادانی وطن عزیزمان منتداری صمیمی اظهار مینمایم.
حاضرین ارجمند!
تطبیق هدف استراتژی صنعتیکنانی باسرعت به رشد ساحه تکان جدی بخشیده، آن را به یکی از ساحههای پیشبرنده اقتصاد ملی تبدیل داد.
اگر سال ۱۹۹۱ در کشور همگی ۳۵۸ کارخانه صنعتی فعالیت داشته باشد، حالا شماره آنها از ۴ هزار گذشته، بیش از ۱۱ برابر زیاد گردیده است.
تا آخر سال در کشور تأسیس باز ۵۰۰ کارخانه و کارگاه صنعتی پیشبینی شده است.
در ۲۵ سال آخر حجم استحصال محصولات صنعتی از ۴،۱ میلیارد سامانی سال ۲۰۰۰ به ۶۶،۴ میلیارد سامانی در سال ۲۰۲۵ رسیده، ۱۶ برابر افزایش یافت.
سال ۱۹۹۱ در کشور همگی ۸۵ نامگوی محصولات صنعتی استحصال میشد.
حالا این نشاندهنده از ۱۴۰۰ گذشته، بیش از ۱۶ برابر زیاد گردیده است.
در برابر رشد بامرام ساحههای استخراج و کارکرد معدن، متالورگیا، ماشینسازی، کیمیا، خوراکواری، صنعت سبک و استحصال مصالح ساختمان یک قطار سمتهای نو استحصالی نیز تشکل یافتند.
از جمله استحصال کنسانترات سرب، روی، سرمه و مس، متالهای علیحده، دارووری، تخنیکه کشاورزی، وسیلههای نقلیات، تخنیکه معیشی، محصولات کابلی و مصالح نو ساختمان به راه مانده شد.
قابل ذکر مخصوص است، که در زمان استقلال در کشور بار اول استحصال و صادرات مس به راه مانده شده، از سال آینده استحصال آهن نیز آغاز میگردد.
تنها در ده سال آخر به مبلغ ۱۶۳ میلیارد سامانی محصولات عوضکننده واردات استحصال شده است.
از نتیجههای ذکرشده برمیآید، که تاجیکستان توسط صنعتیکنانی باسرعت به کشور استحصالکننده و صادراتکننده محصولات صنعتی رقابتناک تبدیل یافته ایستاده است.
رشد صنعت، دیگر ساحههای اقتصاد ملی و بهتر گردیدن سطح و صفت زندگی مردم از تأمینات بااعتماد نیروی برق وابسته میباشد.
از این رو، ما از روزهای اول صاحباستقلالی رشد انرژتیکا و استفاده ثمربخش ذخیرههای بزرگ هیدروانرژتیکی کشور را، که بایگری اساسی ملی ما میباشد، یکی از افضلیتهای استراتژی دولت معین نمودیم.
در دوران استقلال برای رشد ساحه انرژتیکا ۳۶ لایحه سرمایهگذاری دولتی به مبلغ ۳۰ میلیارد سامانی عملی گردیده، حالا تطبیق ۲۰ لایحه دیگر به مبلغ ۲۳ میلیارد سامانی ادامه دارد.
با بنیاد خط بلندشدت «جنوب – شمال» و زیرایستگاههای پراقتدار تمام قلمرو مملکت به یک شبکه واحد انرژتیکی متحد کرده شد.
در این دوره ۳۰۰ نیروگاه خرد و بزرگ برق آبی، مرکز برق و گرمدهی «دوشنبه – ۲» و نیروگاههای آفتابی بنیاد و به استفاده داده شدند.
از جمله نیروگاههای برق آبی «سنگتوده – ۱» و «سنگتوده – ۲» متناسباً به مبلغ ۸،۵ میلیارد و ۳،۲ میلیارد سامانی بنیاد گردیدند.
در نتیجه بیش از ۲۳۰۰ مگاوات اقتدار نو انرژتیکی به کار انداخته، اقتدار عمومی انرژتیکی مملکت به ۶۷۰۰ مگاوات رسید.
در برابر بنیاد اقتدارهای نو، تجدید و نوسازی همه نیروگاههای برق آبی عملکننده زینه به زینه به راه مانده شد.
نیروگاه برق آبی «قیراققم» به مبلغ بیش از ۲ میلیارد سامانی پرّه تجدید گردیده، کارهای تجدید پرّه نیروگاه «نارک» در دو مرحله به مبلغ ۶،۶ میلیارد سامانی و نیروگاه «سربند» به مبلغ ۱،۵ میلیارد سامانی ادامه دارند.
عموماً، در زمان صاحباستقلالی برای بنیاد نیروگاههای نو – «سنگتوده – ۱»، «سنگتوده – ۲» و «مرکز برق و گرمدهی دوشنبه»، همچنین، تجدید نیروگاههای موجوده بیش از ۲۲ میلیارد سامانی مبلغ روانه کرده شد.
به مقصد تقویت «انرژتیکای سبز» و گوناگونسازی منبعهای تولید نیروی برق، به استقبال جشن ۳۵-سالگی استقلال دولتی در ناحیههای اشت و جیحون دو نیروگاه برق آفتابی با اقتدار عمومی ۵۰۰ مگاوات تا ماه نوامبر سال جاری به استفاده داده میشود.
در میان انشائات انرژتیکی دوران استقلال نیروگاه برق آبی «راغون» همچون لایحه کلیدی انرژتیکی مملکت جایگاه مخصوص تاریخی دارد.
اطمینان کامل دارم، که با ادامه بامرام ساختمان نیروگاه و به استفاده دادن اگرگات سیوم آن سال ۲۰۲۷ تاجیکستان به هدف پرّه با نیروی برق تأمین کردن اهالی و اقتصاد ملی، یعنی استقلال انرژتیکی نایل میگردد.
همزمان با این، ما تصمیم گرفتهایم، که با استفاده وسیع منبعهای برقرارشونده انرژیا و تطبیق تکنالوژیهای «سبز» تا سال ۲۰۳۷ تاجیکستان را پرّه به کشور «سبز» تبدیل دهیم.
در برابر استقلال انرژتیکی، تأمین امنیت آذوقهواری نیز یکی از هدفهای استراتژی ملی ما میباشد.
اصلاحات عمیق اگراری و دستگیری پیوسته دولت به رشد ساحه کشاورزی تکان جدی بخشید.
در دوران صاحباستقلالی به اهالی مملکت ۱۴۰ هزار هکتار زمین، از جمله ۷۵ هزار هکتار آن در سالهای ۱۹۹۵ – ۱۹۹۷، که میان مردم همچون «زمینهای پریزیدنتی» معروفاند، جدا کرده شد.
این اقدام سروقتی در سالهای دشوار گذرش در رفع خطر گرسنگی و تأمین کردن اهالی با آذوقهواری نقش حلکننده بازییده، به تشکل خواجگیداران مستقل، بهتر گردیدن شرایط زندگی و صاحب منزل شدن میلیونها نفر مساعدت نمود.
در دوران صاحباستقلالی به بیش از ۱،۴ میلیون عایله برای بنیاد منزل استقامتی زمین جدا کرده شد.
یعنی قریب ۹ میلیون نفر شهروندان ما امکان پیدا کردند، که شرایط استقامتی خود را بهتر نمایند.
در ۲۵ سال آخر حجم استحصال محصولات کشاورزی ۱۲۲ برابر افزایش یافته، سال ۲۰۲۵ به ۸۵ میلیارد سامانی رسید.
در این دوره استحصال غله ۶ برابر، کارتوشکه ۱۲، سبزیجات ۱۱ و میوه ۴۸ برابر زیاد گردید.
امروز سطح تأمین اهالی با محصولات اساسی غذایی از حساب استحصالات وطنی بیش از ۸۵ فیصد را تشکیل میدهد.
حالا محصولات کشاورزی ما به زیاده از ۳۰ کشور جهان صادرات کرده میشود.
این دستاوردها نتیجه سیاست پیگیرانه دولت و زحمت صادقانه کشاورزان شرافتمند مملکت میباشند.
با استفاده از فرصت، به دهقانان و خواجگیداران و همه کارکنان ساحه کشاورزی برای زحمت صادقانهشان در تأمین امنیت آذوقهواری کشور و فراوانی دسترخوان مردم منتداری صمیمی بیان مینمایم.
در راه رسیدن به هدف دیگر استراتژی – رهایی از بنبست کمونیکاتسیونی و به کشور ترانزیتی تبدیل دادن تاجیکستان نیز پیشرفت نظررس تأمین گردید.
با تطبیق لایحههای بزرگ راهسازی نخستین بار در تاریخ دولتداری تاجیکان شبکه یگانه نقلیاتی کشور تشکل یافته، تاجیکستان، که سه منطقه آن هر سال زیاده از شش ماه از همدیگر جدا میماند، یعنی از کشور سهپارچه به یک قلمرو واحد تبدیل داده شد.
طی دوران استقلال در ساحه راه و نقلیات به مبلغ ۳۰ میلیارد سامانی ۶۳ لایحه سرمایهگذاری دولتی عملی گردید.
در نتیجه ۳۲۰۰ کیلومتر راههای ماشینگرد دارای اهمیت بینالمللی و جمهوریوی، ۲۵۴ پل، ۴۳ کیلومتر نقب نقلیاتی و دیگر انشائات مرکب راهسازی بنیاد گردیدند.
اینچنین، ۲۲۰ کیلومتر راه آهن با زیرساخت ضروری بنیاد و به استفاده داده شد، که اقتدار ترانزیتی کشور را تقویت بخشید.
با وجود دستاوردهای ذکرشده، تحولات باسرعت جهان تقاضا مینماید، که توسط رقمیکنانی و تکنالوژیهای انوواتسیونی رقابتناکی اقتصاد ملی باز هم تقویت داده شود.
در این زمینه، تاجیکستان استفاده تکنالوژیهای معاصر و ذهن مصنوعی را سمت افضلیتناک سیاست دولتی معین نموده، رقمیکنانی ادارهکنی دولتی، خدمترسانیهای اجتماعی، نظام مالی و فعالیت صاحبکاری را وسعت بخشیده ایستاده است.
با پیشنهاد تاجیکستان قبول گردیدن قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد تحت عنوان «نقش ذهن مصنوعی در فراهم آوردن امکانات نوین برای رشد استوار در آسیای مرکزی» سهم کشور ما در پیشبرد این مسئله مبرم روز میباشد.
این اقدام و فعالیت مرکزهای انوواتسیونی وطنی امکان میدهد، که تاجیکستان در آینده به یکی از قطبهای مهم تهیه و تطبیق تکنالوژیهای پیشرفته منطقه تبدیل یابد.
هدف ما از رقمیکنانی نه تنها جاری نمودن تکنالوژیهای نو، بلکه تشکل اقتصاد به دانش اساسیافته، بلند برداشتن ثمربخشی ادارهکنی، رشد سرمایه انسانی و فراهم آوردن امکانات نو پیشرفت برای هر یک شهروند میباشد.
این مرحله نو رشد تاجیکستان خواهد بود، که در آن دانش و معرفت، نوآوری و اختراعکاری و نیروی ذهنی انسان در برابر ذخیرههای طبیعی ثروت اساسی دولت به حساب میروند.
هموطنان عزیز!
ما از روزهای اول صاحباستقلالی خوب درک میکردیم، که آینده دولت و ملت، پیش از همه، به سطح دانش، معرفت و جهانبینی نسلهای نو وابسته میباشد.
از این رو، رشد معارف و تربیه کادرهای صاحبعلم و صاحبکسب یکی از افضلیتهای اساسی سیاست دولتی معین کرده شد.
در زمان صاحباستقلالی شماره مؤسسههای تحصیلات عمومی از ۳۲۲۹ در سال ۱۹۹۱ به ۴۱۳۵ در سال ۲۰۲۶ رسید و همزمان با این، بناهای اکثر مکتبها ازنوسازی گردیدند.
در مجموع، طی ۳۵ سال صاحباستقلالی برای ۱،۸ میلیون نفر خواننده به مبلغ عمومی ۸،۴ میلیارد سامانی مؤسسههای تعلیمی زمانوی ساخته، به استفاده داده شدند.
تعداد عمومی خوانندگان امروز به ۲ میلیون و ۴۶۲ هزار نفر رسیده است، که نسبت به سال ۱۹۹۱ دو برابر زیاد میباشد.
امروز در زینه تحصیلات ابتدایی کسبی ۶۶ و در زینه تحصیلات میانه کسبی ۸۶ مؤسسه تعلیمی فعالیت داشته، در آنها از روی ۳۴۰ کسب متخصص آماده کرده میشود.
اگر سال ۱۹۹۲ در کشور ۱۳ مؤسسه تحصیلات عالی کسبی با ۷۰ هزار و ۶۰۰ نفر دانشجو فعالیت داشته باشد، این رقمها در سال ۲۰۲۶ متناسباً به ۵۱ و ۲۲۶ هزار رسیدهاند.
حالا زیاده از ۴۱ هزار نفر جوانان صاحباستعداد ما در خارج کشور تحصیل علم دارند و هر سال بیش از ۶ هزار نفر به مؤسسههای تحصیلات عالی دولتهای پیشرفته فرستاده میشوند.
از آغاز زمان صاحباستقلالی رشد علم تاجیک نیز زیر توجه دائمی دولت و حکومت مملکت قرار داده شد.
امروز اقتدار علمی کشور پیوسته تقویت یافته، عالمان تاجیک در رشد علمهای بنیادی و عملی، تطبیق نوآوریها و حل مسئلههای مهم اجتماعی و اقتصادی مملکت سهم ارزشمند میگذارند.
حالا در کشور ۷ هزار نفر عالمان صاحب عنوان علمی فعالیت دارند.
ما منبعد نیز برای رشد ساحه علم و معارف تمام تدبیرهای ضروری را میاندیشیم، تا فرزندانمان و عموماً مردم تاجیکستان باسواد و صاحبمعرفت، دارای جهانبینی نو و صاحب کسب و هنرهای زمانوی باشند.
زیرا جامعهای، که افراد آن از سواد و معرفت و علم و دانش بیبهره میمانند، به جهالت گرفتار میشود و جهالت و بیسوادی، طوری که بارها تأکید نمودهام، مانع رشد جامعه گردیده، آن را به ورطه هلاکت میافکند.
فراموش نباید کرد، که رشد و ترقیات دولت، خصوصاً، در زمان پیشرفت بیسابقه علم و تکنالوژیها، رقمیکنانی و ذهن مصنوعی از سطح دانش و معرفت ملت وابسته میباشد.
اگر علم و معارف پایه معنوی و ذهنی پیشرفت دولت باشد، تندرستی کفیل سالمی ملت و نیروی سازنده جامعه میباشد.
از این لحاظ، از روزهای اول صاحباستقلالی رشد ساحه تندرستی نیز زیر توجه دائمی دولت قرار داشت.
در سالهای اول صاحباستقلالی یکی از مشکلات مهمترین ساحه تندرستی کشور ترک وطن کردن بیش از ۷۰ فیصد کادرهای بلنداختصاص طبی بود، که ساحه را به بحران جدی نارسایی متخصصان روبهرو ساخت.
در چنین شرایط دشوار حکومت مملکت تمام امکانات را برای حفظ سلامت مردم، نگاه داشتن اقتدار کادری ساحه و تدریجاً برقرار نمودن نظام تندرستی سفربر نمود.
در ظرف ۳۵ سال صاحباستقلالی در داخل و خارج کشور بیش از ۴۰ هزار نفر طبیبان و ۲۲۸ هزار نفر کارکنان میانه طبی آماده کرده شده، ۳ هزار و ۱۱۱ مؤسسه نو تندرستی بنیاد گردید.
تقویت زمینه مادی و تخنیکی مؤسسههای تندرستی و بلند برداشتن سطح کسبیت متخصصان به بهتر شدن صفت خدمترسانیهای طبی مساعدت نمود و امکانات تشخیص و طبابت در داخل کشور بهمراتب وسیع گردیدند.
دوستان عزیز!
استقلال دولتی به مرحله نو احیا، حفظ و معرفی ارزشهای ملی و فرهنگی مردم کهنبنیاد تاجیک آغاز بخشید.
با دستگیری بیواسطه حکومت مملکت و تطبیق برنامههای دولتی در کشور ۴۴۶ انشائات ساحه فرهنگ بنیاد و تجدید و به استفاده داده شدند.
بنای معاصر تئاتر ملی، که چارهبینی طنطنوی امروزه ما در آن برگزار شده ایستاده است، بزرگترین انشائات فرهنگی دوران صاحباستقلالی و تحفه ارزنده جشنی به اهل فرهنگ و هنر و کل مردم تاجیکستان میباشد.
با استفاده از فرصت، به مهندسان و معماران و ساختمانچیان و همه آنهایی، که در بنیاد و آرایش این انشائات مهم فرهنگی سهم گذاشتند، برای زحمت صادقانهشان سپاس و منتداری صمیمی بیان مینمایم.
هنوز در آغاز دوره صاحباستقلالی تاجیکستان همکاری ثمربخش را با یونسکو به راه ماند.
تا سال ۲۰۲۶-ام ۲۴ یادگاری تاریخی و فرهنگی تاجیکستان به فهرست میراث مادی جهانی یونسکو و ۱۳ عنصر فرهنگ میراث غیرمادی تاجیکان در این سازمان ثبت گردید.
با پیشنهاد حکومت تاجیکستان به خاطر ارجگذاری به اختران جهانشمول علم و ادب تاجیک و نقش آثار تاریخی کشور ما در تشکل تمدن عمومیبشری تحت سرپرستی یونسکو ۱۶ جشنواره و سالگردها برگزار گردیدند.
این دستاوردها نه تنها غناوت فرهنگ ملی ما، بلکه فضای سازنده اجتماعی را نیز انعکاس میکنند، که تنها در محیط صلح و آرامی و رشد باثبات امکانپذیر است.
در این دوره شاهاثر «تاجیکان» باباجان غفوروف و «شاهنامه»-ِ بیزوال ابوالقاسم فردوسی چاپ و به هر یک عایله کشور رایگان تقسیم کرده شد.
ما خوب درک میکنیم، که در شرایط جهانیشوی حفظ ارزشهای ملی، پیش از همه، زبان و فرهنگ، رسم و آیینها و سنت و عنعنهها کفیل پایداری دولت تاجیکان و اصالت تاجیکی ما در عصر پرتضاد و پرماجرای XXI میباشد.
از این رو، حفظ و رشد فرهنگ ملی، زبان دولتی، میراث تاریخی و معنوی و ارزشهای اصیل تاجیکانه منبعد نیز از جمله وظیفههای مهمترین دولت و جامعه ما باقی خواهند ماند.
هموطنان گرامی!
امروز زنان و بانوان و جوانان تاجیک در همه سمتهای حیات دولت و جامعه فعالانه اشتراک دارند و در رشد ساحههای مختلف کشور نقش نظررس دارند.
محض در دوران صاحباستقلالی هزاران نفر زنان و دختران صاحبمعرفت همچون راهبر و سیاستمدار، عالم و آموزگار، طبیب و صاحبکار و کادرهای بلنداختصاص ساحههای دیگر به کمال رسیده، در پیشرفت کشور سهم شایسته گذاشته ایستادهاند.
ما سهم ارزشمند مادران و بانوان مملکت را در تحکیم صلح و ثبات، وحدت ملی و پیشرفت دولت همیشه قدر مینماییم.
امروز بانوان و زنان در ساحههای مهمترین اجتماعی – معارف ۷۳ فیصد و تندرستی ۷۲ فیصد کارکنان را تشکیل میدهند.
ما با جوانان باننگ و ناموس تاجیکستان و دستاورد و پیشرویهای آنها افتخار میکنیم، از آنها، که فرزندان دوران استقلال و آزادی کشورمان میباشند، امید زیاد داریم و برای عملی گردیدن تشبثهای سازندهشان منبعد نیز تمام شرایط و امکانات ضروری را فراهم میسازیم.
حاضرین گرامی!
قابل ذکر است، که عنعنههای دولتداری تاجیکان از عمق تاریخ سرچشمه گرفته، با نام شخصیتهای بزرگ آریاییتبار پیوند ناگسستنی دارند.
کوروش کبیر همچون رمز عدالتپروری، تحملگرایی و احترام به حقوق انسان در تاریخ بشریت مقام خاص دارد.
ششمی نوامبر سال ۲۰۲۵ با تشبث تاجیکستان در اجلاس ۴۳-یوم کنفرانس جنرالی یونسکو قطعنامه تحت عنوان «استوانه کوروش: اعلامیه ابتدایی حقوق بشر و گوناگونرنگی فرهنگی» قبول گردید.
تاجیکستان طی ۳۵ سال استقلال سیاست خارجی متوازن، مسالمتآمیز و سازنده را پیش گرفته، بر پایه اصول «درهای کشاده» صاحب مقام شایسته در عرصه جهانی گردید.
امروز تاجیکستان از جانب ۱۹۲ دولت جهان اعتراف گردیده، با ۱۸۶ کشور رابطههای استوار دیپلماتی دارد.
ما با اکثر این کشورها مناسبتهای دوستانه و همکاریهای سودمند را در همه ساحههای مورد توجه طرفین پیش برده، با یک قطار دولتهای دوست و همجوار سطح رابطههای خود را تا زینه شریکی استراتژی بالا برداشتیم.
همزمان با این، عضویت فعالانه تاجیکستان در دهها سازمان بانفوذ بینالمللی و منطقهای امکان فراهم آورد، که دولت ما در حل و فصل مسائل مبرم گلوبالی، از جمله آب و اقلیم، امنیت و صلح همچون اشتراکدار کلیدی و کشور سازنده معرفی گردد.
در زمان صاحباستقلالی با تشبث تاجیکستان از جانب مجمع عمومی سازمان ملل متحد ۲۰ قطعنامه قبول کرده شد، که حالا مورد تطبیق قرار دارند.
چندی پیش با تشبث جمهوری تاجیکستان قبول گردیدن قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد عاید به اعلان کردن «دهساله تحکیم صلح به خاطر نسلهای آینده، سالهای ۲۰۲۷ – ۲۰۳۶» باز یک تصدیق سهم و تلاشهای صلحآفرینی و وحدتپروری دولت تاجیکان در راه پیشبرد روزنامه جهانی صلح میباشد.
قبول این و دیگر قطعنامهها گواه اعتراف و اهمیت جهانی کسب کردن تشبثهای کشور ما عاید به مسئلههای مهم جهانی، بالخصوص در ساحه آب و اقلیم و صلح از سوی جامعه بینالمللی میباشد.
تاجیکستان همیشه جانبدار همزیستی آسایشیافته مردمان جهان و مناسبتهای دوستانه با دولتهای همسایه میباشد.
در این زمینه، همکاریهای گسترده منطقهای به خاطر تأمین امنیت و ثبات در آسیای مرکزی به صفت مهمترین سمت سیاست خارجی دولت ما اعتراف شدهاند.
ماه مارس سال گذشته دو سند تاریخی – شرطنامه میان جمهوری تاجیکستان، جمهوری قرغیزستان و جمهوری ازبکستان در باره نقطه پیوستشوی سرحدهای دولتی سه کشور و اعلامیه خجند در باره دوستی ابدی به امضا رسیدند، که از دستاوردهای تاریخی دوران صاحباستقلالی در روند حل مسالمتآمیز مسئلههای سرحدی میان کشورهای ما میباشند.
جهان معاصر حالا به مرحله نو تحولات ژئوپولیتیکی، اقتصادی و تکنولوژی وارد گردیده است.
در چنین شرایط ما جانبدار حل مسئلههای بینالمللی تنها با راههای سیاسی و دیپلماتی و تشکل جهانی هستیم، که در آن حقوق و منفعتهای همه دولتها احترام کرده میشوند.
تاجیکستان فعالیت خود را همچون دولت تشبثکار در مسئلههای آب و اقلیم، «انرژتیکای سبز»، امنیت آذوقهواری، صلح و رشد استوار منبعد نیز گسترش میدهد.
در مجموع، میتوان گفت، که تاجیکستان در این دوره از نگاه تاریخ نهچندان طولانی همچون عضو کاملحقوق جامعه جهانی اعتراف گردیده، آبرو و اعتبار خویش را در عرصه بینالمللی تحکیم بخشید و امروز در دایره منفعتهای ملی و دولتی خود همکاری گوناگونجنبه را با اکثر دولتهای جهان پیش میبرد.
دوستان عزیز!
بنیادکاری و آبادانی سراسر کشور یکی از دستاوردهای برجسته دوران استقلال میباشد.
امروز سیمای همه شهر و ناحیههای مملکت به کلی دیگرگون گردیده، تاجیکستان همچون کشور رو به رشد و سازنده اعتراف شده است.
در سالهای استقلال در کشور ما دهها هزار انشائات اجتماعی و استحصالی بنیاد گردیدند، که به حل بسیار مسئله و مشکلات مردم و زینه به زینه بهتر شدن شرایط زندگی آنها مساعدت کرده ایستادهاند.
این همه پیشرفت و آبادی ثمره استقلال و آزادی، صلح و ثبات، وحدت ملی و زحمت صادقانه مردم شریف و سربلند تاجیکستان میباشد!
مردم تاجیکستان در مدت ۳۵ سال، با وجود مشکلات زیاد، به خاطر آبادی سرزمین اجدادی خویش صادقانه زحمت کشیدند.
در این لحظههای تاریخی من در نزد مردم صاحبفرهنگ و تمدنساز، آزادیدوست و وطنپرست، باننگ و ناموس، باصبر و تحمل، بنیادکار و سازنده، زحمتکش و قویاراده و قهرمان تاجیک سر تعظیم فرود میآورم!
همچنین، از همه آنهایی، که در دوره وزنین دولتسازی با راهبر دولت صادقانه همکاری کردند، یعنی وکیلان مردمی، اعضای حکومت، راهبران کمیته و ادارهها و دیگر ساختار و مقامات دولتی منتدارم و به آنها سلامتی، کمال عمر و دولت پیری آرزومندم!
هموطنان عزیز!
۳۵ سال استقلال دولتی نه تنها یک دوره سپریشده تاریخ، بلکه آغاز مرحله نو مسئولیت ملی میباشد.
آینده تاجیکستان از آن وابسته خواهد بود، که ما تا چه اندازه میتوانیم دستاوردهای دولتسازی سهونیم دهساله گذشتهمان را به سرمایه رشد منبعده تبدیل دهیم، تا چه اندازه میتوانیم صاحباختیاری دولت را با رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی، تحکیم نهادها، حفظ هویت ملی و اشتراک فعال کشور در روندهای بینالمللی پیوست نماییم.
زیرا استقلال ارزش یک نسل نیست.
استقلال مسئولیت پیوسته نسلهاست.
نسل امروز باید استقلال را نه تنها حفظ کند، بلکه آن را برای نسلهای آینده باز هم استوار و نیرومند و پرمعنا به میراث گذارد.
این است، به اندیشه ما، معنای اصلی ۳۵ سال استقلال تاجیکستان و ماهیت مسیر دولتسازی ملی تاجیکان.
هدف ما بنیاد تاجیکستانی میباشد، که تا سال ۲۰۴۰ به کشور دارای اقتصاد صنعتی و تکنولوژی، «انرژتیکای سبز»، زیرساخت معاصر و سرمایه انسانی رقابتناک تبدیل یابد.
تا سال ۲۰۵۰ ما باید اقتصاد به دانش اساسیافته را تشکل داده، رشد فراگیر تکنولوژیهای رقمی و استفاده وسیع ذهن مصنوعی را تأمین نماییم.
در این راه رشد علم و معارف، مخصوصاً علمهای دقیق، تکنولوژیهای معاصر و انوواتسیا و تربیه نسلهای دانشمند و صاحبمعرفت اهمیت کلیدی خواهد داشت.
برای رسیدن به این هدف ما باید کودکان و نورسان را به تحصیل باصفت فرا گیریم و شرایطی را مهیا سازیم، که هر یک جوان کشور امکان تطبیق دانش، استعداد و تشبث خود را در وطن خویش پیدا نماید.
ما باید رشد کشور را طوری تأمین نماییم، که هر یک عایله زندگی شایسته، آسوده و باسعادت داشته باشد.
محض چنین تاجیکستان آرمان ما برای دهسالههای آینده میباشد.
هموطنان عزیز!
تاریخ به هر ملت امکانات نادر میدهد.
به نسل ما نیز چنین امکان نصیب گردید.
ما بعد از هزار سال دولت ملی خود را از نو احیا نمودیم.
ما استقلال دولتی را حفظ کردیم.
ما صلح و وحدت را برقرار ساختیم.
ما تاجیکستان را از ورطه بحران و نابودی به شاهراه پیشرفت بامرام برآوردیم.
ولی رسالت تاریخی ما هنوز انجام نیافته است.
زیرا ما هنوز در آغاز روند تاریخی دولتسازی قرار داریم و باید مشکلات و مسئلههای زیادی را حل و فصل نماییم.
هدف عالی و وظیفه اساسی ما از آن عبارت است، که تاجیکستان صاحباستقلال را به دولت پیشرفته، نیرومند و صاحباعتبار عصر XXI تبدیل دهیم.
ما فرزندان ملت کهنبنیادی هستیم، که هزارهها عنعنه دولتداری، فرهنگ و تمدن آفریده است.
ما وارثان کوروش کبیر، داریوش، اسماعیل سامانی، رودکی، فردوسی، ابن سینا، مولانای بلخی و هزاران نفر فرزندان تاریخساز و فرزانه ملت هستیم.
از این رو، ما حق نداریم، که نسبت به فردای ملت بیطرف باشیم.
ما وظیفهداریم، که تاجیکستان عزیزمان را صدقاً و صمیمانه دوست داریم، وطن صاحباستقلالمان را باز هم آباد و پیشرفته گردانیم و آبروی آن را در عرصه بینالمللی بلند برداریم.
امروز با گذشت ۳۵ سال با اطمینان کامل اظهار میداریم، که راه آینده تاجیکستان تنها به پیش – به سوی آبادی و سازندگی، علم و معرفت، تکنولوژی و انوواتسیا و پیشرفت و ترقیات است!
ما باید به نسلهای آینده دولتی را میراث گذاریم، که از هر جهت آباد و پیشرفته باشد.
این قرض فرزندی، رسالت انسانی و مسئولیت شهروندی هر یکی ما میباشد.
اعتماد کامل دارم، که با وحدت ملی، اراده متین و زحمت سازنده مردم شرافتمند تاجیکستان ما به همه هدفهای خود نایل میگردیم.
اطمینان دارم، که تاجیکستان محبوب ما در عصر XXI به یکی از دولتهای آباد و پیشرفته و صاحباعتبار جهان تبدیل مییابد!
بگذار، پرچم تاجیکستان صاحباستقلال همیشه پرافشان باشد!
بگذار، صلح و آرامی، ثبات سیاسی و وحدت ملی در کشور عزیز ما جاویدان باشد!
پاینده و جاویدان باد دولت صاحباستقلال تاجیکان!
زنده باد خلق شرافتمند و بزرگ تاجیکستان!
جشن ۳۵-سالگی استقلال و آزادی تاجیکستان عزیز مبارک باشد!
همیشه سلامت و سربلند باشید، هموطنان عزیز!