مرگ حافظ
وه چه سان دلآشوب است سرود شیواجی، حافظ نامدار هندوستان! زمزمهٔ آب چشمهساران و غلغلهٔ رعد و برق، امواج بحر طوفانی و چهچهٔ بلبل – همه در نغمهٔ اوست.
وه، چه سان دلآشوب است سرود شیواجی، حافظ نامدار هندوستان! زمزمهٔ آب چشمهساران و غلغلهٔ رعد و برق، امواج بحر طوفانی و چهچهٔ بلبل – همه در نغمهٔ اوست.
از لاهور تا بمبئی، از ملتان تا کلکته آوازهٔ مغنی و داستانسرای بیهمتا، همچون آواز خودش، هنگامی که در جشنها و مراسمها میسراید، طنینانداز است. هر کس باری سرود او را شنیده باشد، سالها در نشئهٔ آن است و اگر این سعادت نصیبش نشده باشد، یک عمر در آرمان.
دل بزرگ شیواجی کان صوت و نواها، یادش خزینهٔ روایتها، ضمیرش گنجینهٔ حکمتهاست.
حافظ بزرگی هندوستان را میسراید. حافظ دلیران هندوستان را ستایش میکند. هندوستان در جوش عصیان. در دهلی، میروت، لکنو، بنارس، کانپور سپاهیان هندو مسلمان قیام کردهاند، بر استیلاگران اجنبی تیغ خونین کشیدهاند. از بیدادی غارتگران فرنگی به جان رسیده، صدها هزار مردم شهر و دهات علم عصیان برافراشتهاند. زمین در زیر پای ستمگران انگلیس درگرفته، هوای هندوستان گداخته، گنگ مقدس گویا که میجوشد.
سرود شیواجی هیچگاهی مانند امروزها، روزهای پرغوغای تابستان سال ۱۸۵۷، چنین پرصدا نبوده است.
یک ماه پیش سپاهیان، شورشگران کانپور با سرداری نانا صاحب دلیر لشکر انگلیس را تار و مار کردند. خود سرلشکر ویلر هم جان به سلامت نبرد: به جنرال پیر کارآزموده، که مدت پنجاه سال در هندوستان شمشیر از دست نمیگذاشت، آن همه تجربهٔ رزمآوریاش کار نداد. کانپوری در ساحل گنگ و در شاهراه دهلی – کلکته واقع شده، – شهری که مستحکمترین اردوگاه انگلیسها و مهمترین پایگاه حکمرانی آنها بود، اکنون آزاد، اکنون به دست سپاه و رعیت شورشگر است و در بالایش بیرق سواراج (استقلال) جلوهگر.
نانا صاحب پگاه نهضت خواهد کرد – لشکرش را به مقابل قشون انگلیس، که از جانب کلکته به قصد دوباره فتح کردن کانپور میآید، خواهد کشید.
جنگ قتالی در پیش است، که در وی، شاید، کار مقدس سواراج یکرویه گردد. سپهسالار میخواهد عرفهٔ نهضت کلان خود را به مجلس سماع، بزم، عیش و نوش بخشد. میخواهد از سرود و نغمهٔ شیواجی بیهمتا حلاوت برد و داستان نوی را، که حافظ در آن روزها بسته است، شنود. آخر کدام سراینده و سازنده مثل شیواجی قادر است شنونده را اینقدر شوق و سرور، هیجان، روح پهلوانی و رزمآوری بخشد!
مگر چنین هیجان و چنین روحیه حالا به نانا صاحب، به سرکردگان و سپاهیان وی از هرچی ضروریتر نیست؟
شیواجی امروز مهمان نانا صاحب است. در ساحل گنگ معظم – دریای مقدس هندوان به مسافت چندین کُس چادرهای رنگبهرنگ زده شدهاند، که در آفتاب آتشتاب ایولی میدرخشند. در میان و گرد و پیش چادرها فیلان، شتران، گاوان، ارابهها، بار و بنهٔ گوناگون، زین و افزار مرکبها مالامال و درهمبرهم، تودهتوده سپاهیان دستاربهسر در جنبش و تردد. اردوگاه کوچ عظیم بادیهنشینان را به خاطر میآورد. در میان اردوگاه چادر راهراه سبز و سرخ و سفید سپهسالار با بیرق سرخ و سبزی، که در بالای چادر لپس میزند، همچون طاووسی در سیلهٔ مرغان، نظرباست. از آن جا آواز سرود و نغمه، ساز و نوا به گوش میرسد.
چادر قصر را میماند، که نهایت کلان و درون به درون است، ستونهایش زراندود، درآمدگاهش را پاسبانان غول نیزهدار محافظت میکنند؛ در مهمانسرای آن بیملال دوصد کس میگنجد؛ صحن مهمانسرا با قالینهای گلدار گرانبها آراسته؛ خدمتگاران چابک در ظرفهای زرین طعام و دختران پریچهره در جامهای بلورین شراب میکشند.
در پیشگاه بر تخت پست منقش زراندود نانا صاحب چهلساله – وارث حکمرانان کبیر ماراتهی، پیشوازادهٔ مغرور و لشکرکش غیور نشسته، در دو پهلوی او سرکردگان، مقربان و ندیمانش جای گرفتند.
میان این انجمن بزرگان رائو صاحب وکیل مالیات کشور، سرلشکرها بولا رائوی نامور، بوبا بهوتی دلاور، تانتیا توپی صفدر و جوال پراسادی گرد رزمآور، عظیماللهخان وزیر دانشور، وزیالدین نطّاق سخنور، قاضی کانپور با جاه و جلالشان خودنمایی میکنند.
در یک کنار بر روی صفهٔ خرد مربع قالینپوش شیواجی سالخوردهٔ مودراز پهنریش با سازندگان نشسته، داستان نوی خود را میسراید. وه، چه داستانی!
و حافظ نامور آن را با چه آواز شورانگیزی ترنم میکند!
– زنجیر اسارت صدساله پوسید، گسسته شد! – میسراید شیواجی. – غلامان قد راست کردند. زنده باد سواراج! انگلیس هندوستان را به حیله گرفته بود، نه به زور؛ شیر به دام روباه غلطیده بود. اکنون شیر از دام جست! – ندا میاندازد، حافظ. – از هیبت او بترس و بلرز، ای غاصب و غارتگر! انگلیس مکر میفروشد و خائن میخرد، وطنفروش میجوید.
اما این دفعه میرجعفرها نخواهند بود و پلاسی تکرار نخواهد شد! – با جذبه خطاب میکند حافظ پیر. – در دهلی سردار شورشگران مظفر بهوتخان شیرزاد است، در لکنو مولوی احمدشاه بهادر، در جهانسی قهرماندختر هندوستان لکشمی بای، در اللهآباد لیاقتعلیخان شجاع، در کانپور نانا صاحب فاتح دهشت و اجل انگلیساند! زیر بیرق سواراج هندو و مسلمان با هم ایستادهاند، هندو و مسلمان برادراناند. زنده باد اتحاد خلقهای هندوستان، پاینده باد سواراج! تو میمیری، ای دشمن نامرد و ناپاک! از گنگ و جمنا آتش میخیزد، تو را میسوزد! مکر مفروش، که خریدار نمییابی! خائن مجوی، ای انگلیسی شوم، که هندوستان سرزمین صادقان است!..
چنین بود سرود نوی شیواجی.
هیاهو، شوق و جوش، نداهای «آفرین!» و «شاد باش!» اهل چادر هنوز خاموش نشده بودند، که سپاهی تنومندی، سراسر چنگآلود، زخم سرش با لتهٔ چرکین بسته، لباسش با داغهای خون آلوده، شاف و خنجر و تپانچه در کمربندش حمایل، از درآمدگاه پدید آمد.
وی از قشون پیشگرد آمده بود.
– حضور! – مراجعت کرد او پس از تعظیم به نانا صاحب. – مرا فرمانده فرستاد. در قریبی فتحپور دستهٔ رازودکاچی انگلیس پیدا شد، ما با وی زد و خورد کرده، چهار نفر را اسیر گرفتیم، یک نفر آنها… – سپاهی در این جای سخنش یک نظر به شیواجی نگریست و سکوت کرد، گویا که به گفتن دوام سخنش دشواری میکشید.
– یک نفر آنها؟ – پرسید نانا صاحب.
– بله، حضور، من او را گرفته آوردم، – جواب داد سپاهی، – وی نه انگلیس، بلکه هندوست.
– هندو؟
– بله، حضور. اسبش تیر خورده غلطید، ما او را دستگیر کردیم. اگر رخصت شود، درآرمش.
رخصت شد، سپاهی اسیر را درآورد.
همین که جوان باریکاندام، خوشقامت و خوشصورتی بییراق، با لباس نظامی دریده، سرلچ، موی چون انگشت سیاه و انبوهش تیت و پریشان، رنگ رویش پریده، در چشمان کلانکلان سیاهش ترس و هراس، از درآمدگاه نمودار گشت، شیواجی یکباره جهیده، به پا برخاست و با صدای حیرتزدهٔ وحشتآلود:
– شاندیپ! – گویان قدمی چند به سویش پرتاب کرد.
اسیر دو کف دست به روی کشیده، چشمانش را پنهان کرد. او نتوانست به روی پدرش نگاه کند: ظاهراً، در وجودش هنوز چیزی از شرم و ناموس باقی مانده بود.
آری، این سرباز اسیر، در لباس نظامی انگلیسی، شاندیپ بود، پسر یگانهٔ شیواجی بود. وی در کالج انگلیسی کلکته تحصیل علم میکرد و از چه سبب باشد، که در تعطیل تابستانی به کانپور نزد پدرش نیامده بود. حالا معلوم شد، که چرا نیامده بود: وی سرباز انگلیسها شده بوده است…
شیواجی دیگرگون گشت، رنگ روی سیاهچردهاش در یک لحظه به زردی تبدیل یافت، دست و پایش سست شد، او خستهحالانه به کنجی رفته، ستون چادر را داشته، به زمین نشسته ماند.
نانا صاحب و مهمانانش میکوشیدند، که به حافظ نگاه نکنند.
سر شیواجی خم، چشمانش به زمین دوخته بود. «خائن مجوی، ای انگلیسی شوم!» – این سخنان حافظ حالا در گوش خودش همچون طعنه، استهزا و تمسخر صدا میدادند.
خیال او به زن مرحومش رفت، – حافظ در فکرش با وی گفتگو میکرد: «آه، رادها، یاد داری، ما با تو از پسر یگانهمان چه امید و آرزوهای شیرینی داشتیم، چه نقشههای خوشی در حقش میکشیدیم!.. داغ تو هنوز سینهام را میسوزاند. رادها، لیکن – ببخش – من در این لحظه حتی شادم، که تو رفتی و ننگ فرزندت را نمیبینی. گویا تو میدانستی، که این مصیبت طاقتشکن به سر ما خواهد آمد و بنا بر این پیشتر رفتی، تا که آن را نبینی. اکنون من چه کار کنم، رادها، این ننگ بدتر از مرگ را چه سان تحمل کنم؟ آه، چرا من هم با تو نرفتم؟»..
در این میان سپهسالار شاندیپ را استنطاق میکرد. زبان اسیر با غایت دشواری به گفتار میآمد، او ناتوان و زبون به پا ایستاده بود، ریزهریزه میلرزید. چون از دو سر امید شفقت نداشت و دست از جان شسته بود، به پرسشهای نانا صاحب جواب راست میداد.
– آری، با اختیار خودم سرباز شدم. اگر در جنگ دلاوری کنم، کار نشان دهم، به من پس از غلبه منصب، مواجب کلان، زندگی با عیش و نوش وعده کردند. در کلکته کورس کوتاهمدت سرژانتها را ختم کردم. دیروز به رازودکا خودم طلبگار شده برآمدم. آری، به بالای کانپور جنرال هاولوک در سر فلان قدر لشکر سراپا مسلح، فلان قدر سوار و پیاده و فلان مقدار توپ و توپخانه آمده ایستاده است…
استنطاق تمام شد. نانا صاحب دربارهٔ کشیدن لشکر به استقبال هاولوک فرمان نوی خود را اعلان کرد:
– پگاه دیر میشود، خود همین شب باید یورش کرد.
وی سرکردهها را فرمود، که بروند و فوجهای خودشان را به سفر شبانه آماده سازند.
چهار سرکرده شتابان برآمده رفتند.
بعد سپهسالار به شاندیپ، که در حالت گناهکار محکوم مرگ هنوز در پیشگاه او ایستاده بود، نظر انداخت، نگاه کوتاهی به شیواجی افکند، سر به پایین انداخت، پنجه روی پنجه گذاشته، انگشترین رخشان بریلیانتی خود را مالیدهمالیده، به اندیشه رفت. حاضران خاموشانه منتظر فرمان در حق خائن بودند.
صاحب حاضر فرمان قتل او را صادر خواهد کرد، لیکن در حضور شیواجی حکم قتل پسرش را برآوردن برای نانا صاحب کار آسان نیست، – او حافظ را حرمت میکند، دوست میدارد، به وی رحمش میآید، این را همه حس میکنند؛ بیاینهم پدر بدبخت قریب از حال رفته است، آیا طاقت پیرانهٔ حافظ کفایه میکرده باشد، که تیغ جلاد را در گلوی پسرش ببیند؟..
نهایت نانا صاحب به گفتار آمد:
– اسیر به ما دربارهٔ دشمن اخبار راست و قیمتناک داد. من راستقولی او و هم جوانیاش را به نظر گرفته، گناهش را بخشیدم.
همه از این بخشایندگی غیرچشمداشت، که تماماً خلاف عادت صاحب بود، در حیرت ماندند.
ناگهان شیواجی به پا خاسته، داد زد:
– نه! تو، پیشوا، بخشیده باشی، من نمیبخشم! خائن باید بمیرد! حکم حکم من است، در این باب من از تو مقدمم، پیشوا، زیرا که حیات را به وی من بخشیدم. من حق دارم آنچه را، که بخشیده بودم پس بگیرم.
حافظ این را گفته، لرزلرزان پیش آمد و خنجر دودمهٔ یکی از سرکردگان را از غلافش کشیده گرفت و به طرف شاندیپ قدم پرتاب کرد.
– پسرکشی اگر گناه است، خائنکشی ثواب! – نعره کشید او. – اما اگر کشتن فرزند خائن وطنفروش گناهی داشته باشد، ایا شیوا، بر من ببخشای! – با این ندا وی خنجر را تند و شدید بر سینهٔ پسرش زد.
شاندیپ بیصدا به پای او غلطید.
شیواجی خنجر خونین به دست، دیوانهوار سوی برآمدگاه تاخت و از خیمه بهدر رفت.
– هرر-هرر مهادیف! – با یک قیافهٔ هیبتناک از میان چادرها، تودههای سپاهیان، فیلان و شتران، ارابهها و بارها گذر کرده بانگ میزد او. – هرر-هرر مهادیف! هندوستان، هندوستان! به خائنان اجل! شیواجیام من، بس است سرود! ای گنگ، آتش بدم!
هرر-هرر مهادیف!..
با همین جذبه وی در آفتاب سوزان مینهگداز یک نیم کُس مسافت را طی کرد. هیچ کس او را نگاه نداشت. حتی فیلان، شتران، اسبان هم به وی با چشم حیرت و تعجب مینگریستند.
نهایت او خسته شد، غلطید.
سپاهیان از هر جانب به سویش دویده، در بالایش حاضر شدند.
حافظ رویناکی خوابیده بود و نفس نمیکشید، پنجهٔ دستان به دو طرف یازیدهاش در ریگ فرو رفته، ولی دستهٔ استخوان فیلی خنجر نمودار بود…
به رسم هندوان جسد او را سوزانده، خاکسترش را به گنگ پاشیدند و به احترامش از دوازده توپ دوازده کرت آتش کشوده، با حافظ محبوب خود همچون با جنگاور بزرگ وداع کردند.